پژوهشگر پژوهشکده مطالعات استراتژیک خاورمیانه معتقد است افزایش نقش منطقه ای ایران در پسابرجام و همزمانی آن با دکترین نگاه به شرق آمریکا باعث نگرانی ریاض شده است.

به گزارش پرس شیعه؛ نشست «خاورمیانه و کشمکش ایران و عربستان سعودی» با سخنرانی فهیمه قربانی، پژوهشگر پژوهشکده مطالعات استراتژیک خاورمیانه و دانشجوی دکتری روابط بین الملل به اهتمام گروه مطالعات خلیج‌فارس پژوهشکده مزبور در این پژوهشکده برگزار شد.

در این نشست، قربانی با اشاره به پیشینه روابط ایران و عربستان سعودی گفت: ایران و عربستان سعودی پس از پیروزی انقلاب اسلامی روابط پرفراز و نشیبی داشته اند. تأسیس شورای همکاری خلیج فارس در سال ۱۹۸۱، حمایت اعضای شورای همکاری خلیج فارس و به ویژه عربستان سعودی از عراق طی جنگ تحمیلی، کشتار حجاج ایرانی در مراسم حج در مرداد ۱۳۶۶، حمایت عربستان از رویکردهای آمریکا در منطقه خلیج فارس، تلاش وافر برای اتهام زنی به ایران در زمینه دخالت در امور داخلی کشورهایی نظیر عراق و بحرین و در نهایت، حمله عربستان به یمن، فاجعه منا و حادثه تعرض به سفارت و کنسولگری سعودی در تهران و مشهد از جمله عواملی هستند که باعث شده روابط دو کشور تا برهه کنونی به شدت متلاطم شود.

این کارشناس روابط ایران با کشورهای عربی خلیج فارس، با اشاره به روابط ایران و عربستان در زمان پهلوی دوم تصریح کرد: روابط ایران و عربستان سعودی در زمان پهلوی دوم در قالب سیاست­های آمریکا در منطقه (سیاست دو ستونی نیکسون ـ کیسینجر در منطقه خلیج فارس) تعریف می شد. دو کشور در واقع، به‌ عنوان دو ستون اصلی برنامه‌های ایالات‌ متحده، وظیفه حراست و پر کردن خلأ قدرت در منطقه خلیج‌ فارس پس از خروج بریتانیا از این منطقه را عهده‌دار شدند. به عبارتی، آمریکا با اعطای کمک های اقتصادی و نظامی به این دو کشور، آنها را به‌ عنوان ابزار و وسیله تامین امنیت در کل منطقه تقویت می‌ کرد، بدون‌ آنکه خود احتیاجی به حضور مستقیم داشته باشد. بر اساس این سیاست، ایران به‌ عنوان ستون اول و عمده دکترین نیکسون، وظیفه ژاندارمی و پلیسی منطقه را عهده‌دار شد و به عربستان نیز بیشتر از دیدگاه تامین‌ کننده مالی برنامه‌های امنیتی توجه می‌ شد.

وی افزود: در دوره پهلوی دوم نیز موضوع حاجیان ایران و برخوردی که عربستان سعودی با آنها داشت، باعث قطع روابط دو کشور به مدت چهار سال (از سال ۱۳۲۲ تا ۱۳۲۷) شد. همچنین، یکی از دلایل تیرگی روابط دو کشور در آن دوران موضوع اسراییل بود. عربستان با وجود اینکه در زمان ملک سعود در قبال اسراییل سکوت پیشه کرده بود، اما بعد از وی عربستان به یکی از مخالفان رژیم اسرائیل تبدیل شد. مناقشه دیگر میان دو کشور در مورد نام خلیج فارس بود که نام جعلی که عربستان به کار می برد باعث اعتراض ایران بود.

همچنین، ﯾﮑﯽ دﯾﮕﺮ از اﺧﺘﻼﻓﺎت ﺑﯿﻦ اﯾﺮان و ﻋﺮﺑﺴـﺘﺎن در آن دوران، ﻣﺴـاله اﺳـﺮاییل ﺑـﻮد؛ محمد رضا شاه اﺳـﺮاییل را ﺑـﻪ ﻋﻨﻮان دوﺳﺖ ﺧﻮد ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮد و ﺑﺎ اﯾﻦ ﮐﺸﻮر راﺑﻄﻪ ﺳﯿﺎﺳﯽ و اقتصادی داشت. دوﻟـﺖ عربستان با وجود اینکه در زمان ملک سعود در قبال اسراییل سکوت پیشه کرده بود، وﻟـﯽ ﺑـﺎ ﻗـﺪرت ﮔﺮﻓﺘﻦ ﻓﯿﺼﻞ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﻟﻌﺰﯾﺰ، ﻣﻮﺿﻊ ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن در اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﻧﯿﺰ ﺗﻐﯿﯿﺮ ﮐﺮد و ﻋﺮﺑﺴـﺘﺎن ﺑـﻪ ﯾﮑـﯽ از ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن اﺳﺮاﺋﯿﻞ ﺗﺒﺪﯾﻞ ﺷﺪ و ﺑﻪ ﻫﻤﯿﻦ دلیل، میان دو ﮐﺸﻮر در خصوص اﯾﻦ موضوع اﺧﺘﻼف ﺑﻪ وﺟـﻮد آﻣـﺪ. مناقشه دیگر میان دو کشور درباره نام خلیج فارس بود که نام جعلی که عربستان به کار می برد، باعث اعتراض ایران بود. اﻣـﺎ لازم به ذکر است که ﺑـﺎ وﺟﻮد ﺗﻨﺶﻫﺎ در رواﺑـﻂ ﺳﯿﺎﺳـﯽ، اﯾـﻦ دو ﮐﺸـﻮر دارای رواﺑـﻂ ﺗﺠـﺎری ﺧـﻮﺑﯽ ﺑﻪ وﯾﮋه در زﻣﯿﻨﻪ ﻧﻔﺖ ﺑﻮدﻧﺪ.

پژوهشگر پژوهشکده مطالعات استراتژیک خاورمیانه در ادامه عنوان کرد: با بروز انقلاب اسلامی ایران و شکل گیری اسلام سیاسی، روابط ایران و عربستان تنش‌زاتر از هر زمان دیگری شد. ایدئولوژی وهابیت که در تعارض شدید با شیعه قرار داشت و نیز فروپاشی سیاست دوستونی آمریکا به دلیل وقوع انقلاب اسلامی و در نتیجه، روی آوردن این کشور به عربستان سعودی دو دلیل عمده تنش و تیرگی روابط دو کشور در اوایل انقلاب اسلامی ایران بود، تا جایی که عربستان طی جنگ عراق و ایران از صدام حسین به شدت حمایت مالی کرد.

وی همچنین افزود: ﭘـﺲ از ﭘﺎﯾـﺎن ﺟﻨـﮓ تحمیلی و در دوره ﺳﺎزﻧﺪﮔﯽ آرامشی ﻧﺴﺒﯽ در روابط اﯾﺮان و ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن سعودی ﺣﮑﻤﻔﺮﻣﺎ ﺑﻮد که دلیل اصلی و عمده آن، به شرایط آرام حاکم بر منطقه برمی­ گردد. اﻣﺎ ﺳﯿﺎﺳـﺖ ﻫـﺎی ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن مبنی بر ﮔﺮاﯾﺶ ﺑﻪ آﻣﺮﯾﮑﺎ، ﺗﻼش ﺑﺮای ﺟﺎﯾﮕﺰﯾﻦ ﺷﺪن ﺑﻪ ﺟﺎی اﯾﺮان در ﻓﺮوش ﻧﻔﺖ، ﻣﺴـﺌﻠﻪ ﻫﺴـﺘﻪ ای اﯾـﺮان و مهم تر از همه، تحولات منطقه ای مجددا رواﺑﻂ اﯾﻦ دو ﮐﺸﻮر را ﺑﻪ سوی ﺗﯿﺮﮔﯽ و تنش ﮐﺸﺎﻧﺪه است.

وی تأکید کرد: از سال ۲۰۰۳ و اشغال عراق توسط آمریکا، شاهد اختلافات دو کشور بر سر عراق هستیم. عربستان معتقد بود که روی کار آمدن دولتی شیعی در عراق به افزایش قدرت منطقه ای ایران کمک کرده و موازنه قدرت را به نفع ایران تغییر می دهد. بر همین اساس، عربستان بعد از سقوط رژیم صدام با دولت هایی که در بغداد به قدرت رسیدند از جمله دولت نوری المالکی به مخالفت پرداخت.

پژوهشگر پژوهشکده مطالعات خاورمیانه در ادامه گفت: مسأله هسته­ای ایران نیز از دیگر مواردی بود که مورد مخالفت سعودی ها بود؛ زیرا آنها معتقد بودند که برنامه صلح آمیز هسته ای ایران موجب افزایش قدرت منطقه ای ایران و نیز تغییر موازنه قوا به نفع ایران خواهد شد. بدین جهت، آنها همگام با غربی­ها جریان سازی سیاسی و رسانه ای گسترده ای را علیه برنامه صلح آمیز هسته ای ایران انجام دادند.

وی افزود: به دنبال بروز انقلاب­های عربی، اختلافات و تضاد دیدگاه های عربستان سعودی و ایران تشدید شد. ایران تحولات خاورمیانه و شمال آفریقا را در قالب بیداری اسلامی و جنبش های مردمی تفسیر کرده ـ به استثنای بحران سوریه که موجد شکل گیری این بحران مداخله قدرت های غربی و عربی برای سقوط دولت بشار اسد، رییس جمهور سوریه می باشد ـ اما عربستان این تحولات را دارای منشاء خارجی دانسته و با آنها مخالف بود. اوج تضاد دیدگاه­های دو کشور در بدو شروع تحولات، در اعتراضات مردمی شیعیان بحرین عینیت پیدا کرد؛ عربستان ایران را به مداخله در امور داخلی بحرین متهم کرد و نیروهای خود را برای سرکوب معترضان به بحرین گسیل کرد.

وی در ادامه تصریح کرد: بحران یمن نیز به تیرگی بیشتر روابط ایران و عربستان سعودی انجامید. ائتلافی از کشورهای منطقه به رهبری عربستان در ۲۵ مارس ۲۰۱۵ برابر ۶ فروردین ۱۳۹۴ به یمن حمله هوایی کردند. حملات هواپیماهای جنگی عربستان سعودی به کشته شدن هزاران یمنی بی گناه از جمله زنان و کودکان و نقض فاحش حقوق بین الملل بشردوستانه منجر شده است، در حالی این کشور ایران را متهم به مداخله در امور داخلی یمن می کند. در واقع، ایران معتقد است که بحران یمن راه حل نظامی ندارد و تنها راه برون رفت از بحران جاری شروع گفتگوها و تلاش برای یافتن راه حل­های سیاسی بر اساس خاستگاه همه گروه های یمنی و مردم یمن است.

قربانی به حادثه تعرض به سفارت و کنسولگری عربستان در تهران و مشهد بعد از اعدام شیخ نمر باقر النمر اشاره کرد که در پی آن، روابط دیپلماتیک دو کشور قطع شد.

پژوهشگر پژوهشکده مطالعات استراتژیک خاورمیانه در ادامه به آینده روابط ایران و عربستان سعودی در دوره پسابرجام به تحلیل پرداخت. در این باره، وی اظهار کرد که برجام منجر به لغو تحریم های سازمان ملل متحد، اتحادیه اروپا و ایالات متحده شده است. ایران هم اکنون هجدهمین اقتصاد دنیا را دارا است و چهارمین ذخایر نفتی اثبات شده جهان و نیز دومین ذخایر گاز دنیا را دارد؛ بزرگ ترین تولید کننده خودرو در خاورمیانه است و اکثریت جمعیت ۸۰ میلیونی آن تحصیل کرده هستند. این عوامل موجب می شود که تهران برای سرمایه گذاری خارجی جذاب باشد. در پرتو توافق هسته ای، ایران قصد دارد تا صادرات نفت خام کشور را تا ۲٫۳ میلیون بشکه در روز، دو برابر کنند؛ راهبردی که با عربستان سعودی به عنوان صادرکننده منطقه ای نفت رقابت خواهد کرد. همچنین، برنامه هایی به منظور نوسازی ناوگان ایران و نیز تقویت توریسم و افزایش تولید ناخالص داخلی وجود دارد. همه این موارد حاکی از این است که برجام منجر به رشد بیشتر اقتصادی ایران خواهد شد. هم اکنون نیز قراردادهای جدیدی در حوزه نفت و گاز با شرکت­ توتال فرانسه و شرکت های نفتی ایتالیایی منعقد شده است. چنین چشم انداز اقتصادی قدرتمندی حتی موجب شده تا برخی دیپلمات ها و کارشناسان امور مالی پیش بینی کنند که طی یک دهه، ممکن است تولید ناخالص داخلی ایران از عربستان سعودی و ترکیه پیشی جوید.

وی اظهار کرد: بر این اساس، موافقت نامه های تجاری بیشتر و بهبود روابط خارجی ایران در عرصه بین المللی می­ تواند همزمان افزایش منافع اقتصادی و ژئوپلیتیک را برای ایران به همراه داشته باشد. بدین جهت است که پس از برجام، عربستان سعودی به دو دلیل احساس آسیب پذیری می­کند. نخست آنکه، برجام می­تواند اقتصاد ایران را تقویت کند، کمک به افزایش تولید ناخالص داخلی ایران و نیز صادرات نفتی آن خواهد نمود و اهمیت ژئوپلیتیک تهران را در منطقه در دوره پسابرجام افزایش خواهد داد. دوم آنکه، ریاض نگران از این مساله است که ظرفیت ایران افزایش نقش منطقه ای همزمان با کاهش نفوذ منطقه ای آمریکا ـ دکترین نگاه به شرق آمریکا و معطوف شدن توجه آمریکا به سوی شرق آسیا (Pivot To Asia)ـ و در واقع، ضرورت پذیرش نقش منطقه ای ایران در تامین صلح و امنیت منطقه ای و به خصوص مبارزه با تروریسم داعش از سوی قدرت های بزرگ شده است.

قربانی در پایان به دو نمونه مشخص از آسیب پذیری عربستان سعودی اشاره کرد. در این باره، وی سفر عادل الجبیر، وزیر خارجه سعودی به واشنگتن، یک هفته پس از انعقاد برجام را نمونه ای آشکار از آسیب پذیری این کشور دانست. در این سفر، وی با اوباما درباره جزییات برجام، راه­هایی برای عمیق­تر کردن روابط دو کشور و نیز دادن انواع تضمین­های دوباره آمریکا به عربستان به دلیل افزایش موقعیت ژئوپلیتیک ایران گفتگو کرد. همچنین، نمونه ای دیگر از آسیب پذیری عربستان تلاش های ناموفق این کشور برای ایجاد ائتلافی عربی ـ سنی در برابر ایران در دوره پسابرجام است.