حضرت آ‌یت الله مکارم تأکید کرد: حقیقت آن است که اسلام از طریق تبلیغات در دنیا پیشرفت کرد نه با زور شمشیر، زیرا نمی شود دین را با شمشیر جلو برد، دین یک عقیده قلبی است و عقیده قلبی را نمی توان با شیمشیر تغییر داد.

به گزارش پرس شیعه، یکی از مسائل مهم در تاریخ اسلام، پیشرفت سریع اسلام در دنیا است؛بعضی از مستشرقین و محققان تاریخ می گویند اسلام با زور شمشیر پیش رفته و به این وسیله می خواهند جامعه خودشان را اغفال کنند که این پیشرفت سریع طبیعی نبوده، اجباری بوده است. در حالی که اگر تاریخ را نگاه کنیم کاملاً خلاف این را می بینیم.[۱]

حقیقت آن است که اسلام از طریق تبلیغات در دنیا پیشرفت کرد نه با زور شمشیر، زیرا نمی شود دین را با شمشیر جلو برد، دین یک عقیده قلبی است و عقیده قلبی را نمی توان با شیمشیر تغییر داد.[۲]

تبلیغ نیز به معنی ترغیب و تشویق به چیزى یا کارى است؛[۳] زیرا یک آیین پاک آسمانى حق دارد به عنوان یک ایدئولوژى نوین از «آزادى تبلیغ » برخوردار گردد، و به صورت طبیعى از طریق روشن ساختن افکار عمومى گسترش یابد؛[۴] در این زمینه اسلام حتی اجازه مى دهد که اگر کسانى با اعمال خود جلو آزادى عمل مسلمانان را در نشر و تبلیغ و دعوت به اسلام بگیرند آنها حق دارند متوسل به جهاد آزادى بخش شوند و راه را براى تبلیغ منطقى بگشایند.[۵]

اینگونه است که مساله تذکر و تبلیغ پیامبر (صلی الله علیه وآله) از نخستین روز شروع شد، و تا آخرین دقیقه حیات آن حضرت ادامه داشت، و بعد از او نیز به وسیله جانشینان معصوم و علماى دین تداوم داشته و خواهد داشت این مطلبى نسخ شدنى نیست.[۶]

به هرحال نقش تبلیغ در پیشرفت اسلام غیر قابل انکار است، اسلام همیشه به این وسیله پیشرفت کرده و دنیای امروز هم دنیایی است آماده پذیرش اسلام و مخصوصا مکتب اهل بیت؛ زیرا در میان مکتب های معنوی مکتبی که جوابگو باشد اسلام است و در میان مذاهب اسلامی مذهبی که فرهنگ اش با عقل و با علم سازگار است مذهب اهل بیت است.[۷]

از سوی دیگر دشمن در این زمانه با همه توان خود به تبلیغ علیه دین اسلام می‌پردازد به همین دلیل طلاب باید به فعالیت‌های تبلیغی توجه کنند.[۸] به یاد دارم وقتى در نجف بودم برخى مى گفتند ما آمده ایم درس بخوانیم و حضرت را زیارت کنیم و در این خاک پاک بمانیم. گفتم: این افتخار نیست، حضرت نه از شما زیارت مى خواهد و نه در این خاک پاک ماندن و مردن را، بلکه شما وقتى عالم شدى باید به مناطقى که تشنه روحانى اند و حتّى در تمام سال چشمشان به یک روحانى نمى افتد بروى و اهداف و برنامه هاى حضرت را تبلیغ کنى![۹]

اجتناب از کلی گویی؛ مهمترین ضرورت در تبلیغ دینی

گاهی در مسائل مختلف که مورد بررسی قرار می گیرد عنوان کلی موضوع مطرح می شود که در جای خود خوب است، گاهی از مرحله کلی یک پله بالاتر آمده که در این صورت موضوع کلی کوچکتر شده و بر روی عناوین ملموس و محسوس می رود و از منابع اسلامی برای این موضوعات کمک گرفته می شود.[۱۰]

گاهی نیز از این مرحله فراتر رفته و مصادیق تعیین می شود و مسائل اسلامی به صورت مصداقی مورد توجه قرار می گیرد، حال مسأله ای که امروزه به آن احتیاج داریم هر سه مرحله است اما باید از عنوان کلی خارج شده و به مصادیق بپردازیم، در این صورت است که برنامه ها کاربردی و عملی می شود.[۱۱]

بدیهی است در تعلیمات و روایات اسلامی مصادیق بسیاری وجود دارد که می تواند انسان را به سوی زندگی متعالی سوق دهد و در شرایط سخت و بحرانی زندگی قابل قبول شود؛ لذا باید مردم را آگاه کرد.[۱۲]

متأسفانه در بسیاری از سخنرانی ها و بحث ها کلی گویی مطرح است،[۱۳] تأسف آور است که برخی به جاى اینکه انگشت روى جزئیات بگذارند به کلّى گویى قناعت می کنند.[۱۴] حال آنکه مطالبی که جنبه کلى گوئى دارد اطلاع بر آن براى همه ممکن است، نه چیزى بر معلومات انسان مى افزاید و نه رازى را فاش میکند[۱۵] در حالى که همه میدانیم آگاهى بر این گونه مسائل نیازى به مطالعات عمیق نیست.[۱۶]

در حالی که مسائل و مباحث باید در مسیر زندگی و به صورت کاربردی بیان شود.[۱۷]باید با توجه بیشتر به جزئیات و پرهیز از کلی گویی برای تاثیرگذاری بیشتر تلاش شود. [۱۸]

منبر هم از این قاعده مستثنی نیست باید مراقب باشیم کلی گویی را حذف کنیم بلکه باید مطلب و هنر با هم آمیخته باشد همچون مرحوم فلسفی، که با هنرنمایی خود در سخنرانی، مخاطبان را کاملا جذب می کرد، اینگونه است که سخنران ها می توانند نظر مخاطب را جذب نمایند.[۱۹]

با این تفاسیر از جمله امور لازم برای تبلیغ طلاب، قناعت نکردن به کلیّات و انگشت گذاشتن به روى جزئیّات است، مثلاً در بحث کسب هاى حلال و حرام باید روى جزئیّات انگشت گذاشت و امورى مانند رشوه خوارى، ربا دادن و ربا گرفتن و حتّى دخول در معامله دیگرى و … را متذکّر شد، چرا که درد در جزئیّات است و کلیّات را اغلب مردم مى دانند.[۲۰]

مخاطب شناسی؛ مهمترین رکن در تبلیغ دینی

پرهیز از سخنرانی های تکراری، و ضرورت مخاطب شناسی از جمله مسائلی است که طلاب باید در تبلیغ به آن حساسیت جدی داشته باشند.[۲۱]

لذا مبلغ باید طبیب دوّار بطبّه باشد؛ طبیب نگاه نمى کند که در کیفش چه دارویى دارد بلکه حال مریض را در نظر مى گیرد. خطیب نیز باید حال مخاطب را در نظر بگیرد و آنچه مناسب حال مخاطب است بگوید.[۲۲]

از سوی دیگر باید دانست عقاید خود را نمی‌توان به مخاطب تحمیل کرد بلکه باید با ظرافت، منطق و هنر و در یک کلام فهم مخاطب؛ برای همه اقشار مردم اعم از کودک، نوجوان، بانوان، افراد تحصیلکرده و عوام در قالب برنامه‌های متنوع تبلیغ کرد.[۲۳]

هم چنین برنامه شرعی بدون جاذبه و مخاطب شناسی مشکلی را نمی‌تواند حل کند، به ویژه اگر مخاطبان نسل جوان باشند، باید جاذبه‌ها برای نگه داری جوانان و پر کردن خلأ فکری آنها وجود داشته باشد.[۲۴]

نباید فراموش کرد خطیب نباید مستمع را خسته کند، بلکه باید مراقب باشد درسخنرانی ها علاوه برمخاطب شناسی، باید زمان شناس باشد و مجلس را طولانی نکنید.[۲۵]

مبلغان و ضرورت توجه به مسائل جوانان

گفتنی است جوانان بیشترین قشر شرکت کننده در مراسمات عاشورا هستند،‌ این‌ها از یک سو بیشترین سرمایه‌های دفاعی در برابر مهاجمان علیه اسلام، مکتب اهل‌بیت(علیهم السلام) و نظام هستند، از سوی دیگر بیشترین تهاجمات فرهنگی دشمنان متوجه این قشر است. لذا از هر برنامه‌ای که بتواند جوانان را با آمادگی کامل در صحنه نگه داشته و از برنامه‌های رسانه‌های فاسد و مفسد محفوظ کند باید بهره گرفت؛ استفاده از ظرفیت‌های عاشورا، کربلا و قیام سیدالشهدا(علیه السلام) یکی از مهم‌ترین راه حفظ و نجات جوانان است.[۲۶]

آری ایام عزاداری حسینی، فرصت مناسبی است تا در عصری که آلودگی اخلاقی و انحرافات اعتقادی بسیار زیاد است برای جذب جوانان به سمت آموزه های اسلامی گام اساسی برداریم؛ به ویژه آنکه امروز جوانان، هدف بمباران دشمنان هستند.[۲۷]آنچه در این بین باید به عنوان مهمترین رکن مورد توجه و عنایت ویژه قرار گیرد جذب حداکثری جوانان به تشکیلات مرتبط با امام حسین (علیه السلام) است.[۲۸]

باید حضور جوانان و نوجوانان را به این مراسم گرامی داشت و آنها را تشویق کرد و اهداف قیام تاریخی عاشورا را برای آنها تبیین کرد.[۲۹] به عنوان نمونه حرکت امام(علیه السلام) و یارانش از مدینه تا کربلا و لحظه شهادت و حرکت تاریخی خیل اسیران از کربلا به کوفه و از آن‌جا به شام و سپس به مدینه همه پیام‌هایی برای زندگی امروز ما دارد و بیش از همه نسل جوان نیاز به شنیدنش دارند که باید توسط خطبای عزیز تبیین و تشریح شود.[۳۰]

با این تفاسیر توجّه به مسائل جوانان باید در اولویت قرار گیرد و در مجالس بیشتر آنان مخاطب قرار گیرند، و[۳۱] برنامه های تبلیغی مخصوصاً نسبت به نسل جوان بیشتر باشد.[۳۲]

از این رو باید روح حماسه را در جوانان زنده نگه داشت.[۳۳] البته نباید فراموش کرد برای جذب جوانان باید از هر ابزار و با بهترین لحن ها استفاده کرد چرا که اگر نتوانیم جوانان را در مراسم امام حسین (علیه السلام) جذب کنیم دیگری آنان را جذب می کند.[۳۴]

طبیب دوار باش!

طلاب در عرصۀ تبلیغی نباید ناامید شوند و یا از مواضع خود دست بردارند و سست شوند. بلکه وظیفه ی خودرا و آنچه را که حق است بر مبنای آیۀ قرآنی«یُجاهِدُونَ فی‌ سَبیلِ اللَّهِ وَ لا یَخافُونَ لَوْمَهَ لائِمٍ؛[۳۵] آنها در راه خدا جهاد می‌کنند، و از سرزنش هیچ ملامتگری هراسی ندارند. » بیان کنند، لذا دیگران هر چه می خواهند بگویند بگویند. البته باید با بیان نرم و منطقی جلو رفت.[۳۶]

مبلغین باید توجه داشته باشد که مانند رسول خد(صلی الله علیه وآله) (طبیب دوار بطبه) باشند یعنی برای هر فرد نسخه و دوای مخصوص آن را تجویز کرد نه اینکه دوایی کلی برای همه تجویز نمود. [۳۷]

على علیه السلام در «نهج البلاغه»[۳۸] درباره پیامبر اسلام صلى الله علیه و آله فرموده: «طَبِیبٌ دَوَّارٌ بِطِبِّه؛او پزشک بیماریِ جهل و طبیب اخلاق نکوهیده و پست است و با طب خویش در سیر و گردش است ». او به همه جا مى رود، به شهرها، روستاها، کوه و دشت و بیابان تا بیماران را پیدا کند و به مداواى آنها بپردازد، او چشمه اى است که به دنبال تشنگان مى دود، نه چشمه اى که تشنگان او را جستجو کنند.[۳۹]

آری پیامبر اکرم که «طبیبٌ دَوّارٌ بِطِبّهِ» است مى داند درد ما کجاست، لذا انگشت بر دردها مى نهد و مرهم و دواى آن را نشان مى دهد.[۴۰]

لذا مبلغان هرگز نباید در مواجهه با هجمه ها نا امید شوند. اسلام هر ساله در حال پیشرفت است و ما نه تنها نباید ناامید شویم بلکه باید همت خود را بیشتر کنیم. باید شبهات آنها را بدانیم و جواب بدهیم، احکام اسلام را تبیین کنیم و در مقام هم ایمان خود را به آن فرامین نشان دهیم[۴۱]

تبیین اهداف قیام عاشورا؛ مهمترین مولفه در تبلیغ دینی

عاشورا و عزاداری امام حسین (علیه السلام) آثار زیادی دارد که یکی از این آثار، نمایش عظیمی از مذهب شیعه است که خود، مبلغ مهمی است.لذا مراسم عاشورا و عزاداری تنها مربوط به تاریخ گذشته نیست بلکه شعارهای آن را امروز برای مقابله با دشمن استفاده کرده و آن را تبدیل به جهاد زنده می‌کنیم و می‌گوییم جریان کربلا تاریخ سیّاری است که همیشه بوده و خواهد بود و این مایه ناراحتی دشمن می‌شود.[۴۲]

مبلغان با روشن ساختن مردم به توطئه‌های دشمن، همه را بسیج کنند که اطراف پرچم امام حسین (علیه السلام) جمع باشند و همه توطئه‌ها نقش بر آب شود و هرسال گروه‌های تازه‌ای بپیوندند و سبب پیشرفت اسلام در دنیا شوند.[۴۳]

برای تحقق این مهم باید علاوه بر مراسم سوگواری، اهداف امام حسین علیه السلام و شهدای کربلا و وظیفه ی ما در برابر آن اهداف ذکر شود.[۴۴] زیرا قیام و انقلاب اولیاى الهى نمى تواند بدون هدف باشد. بلکه هر حرکت و قیامى که از سوى پیامبران یا امامان علیهم السلام صورت پذیرفته، اهداف مهمّى در پى داشته است. به همین دلیل، قیام امام حسین علیه السلام نیز اهداف بسیار مهمّى داشته، که مى بایست اهداف قیام آن حضرت را بدانیم، تا رمز جاودانگى و ماندگارى عاشورا معلوم شود.[۴۵]

آنها در تاریک ترین ادوار تاریخ اسلام و زمانی که دوران حاکمیت بنی امیه بود قیام کردند و پرچم اسلام را برافراشتند و جلوی بازگشت به عصر جاهلیت را گرفتند. بنی امیه به ارزش های جاهلی وفادار بودند و عملا این را نشان می دادند. امام علیه السلام و یارانش جلوی این حرکت را گرفتند و با خون خودشان درخت پژمرده ی اسلام را آبیاری کردند.[۴۶]

این اهداف را باید در جای جای تاریخ کربلا برجسته کرد و به مستمعین معرفی نمود. در کنار عزاداری باید علت عزاداری را هم بیان کرد.[۴۷]

آنها که موفق به تبلیغ هستند بکوشند ارزشهای امام حسین را زنده کنند.: شجاعت و مبارزه با فساد و ظلم ستیزی …،[۴۸]باید همه عزیزان از اهداف امام حسین علیه السلام مطلع و آگاه شوند، باید بدانیم آن حضرت براى احیاى حق و از بین بردن باطل قیام کرد تا در این مسیر گام برداریم، هرگاه با این هدف امام علیه السلام آشنا باشیم و در اختلاف بین نزدیک ترین فرد به ما با دیگرى، بدانیم حق با فرد غریب است جانب او را خواهیم گرفت و رابطه را بر ضابطه مقدّم نخواهیم کرد.[۴۹]

لزوم بهره گیری مبلغان دینی از متون و منابع معتبر اسلامی

نکته ی مهم این است که خطبا باید در مراسم امام حسین علیه السلام از کتاب های معتبر استفاده کنند و از مسائلی که در کتب غیر معتبر است و افسانه و خرافی است اجتناب کنند زیرا این موارد چهره ی تاریخی امام حسین علیه السلام را خدشه دار می کند.[۵۰]

لذا سخنان مبلغان گرامی باید برگرفته از مدارک معتبر (کتاب و سنّت) باشد و شأن و مقام امام حسین علیه السلام و شهداى والا مقام کربلا در محتواى آن مطالب به طور کامل حفظ شده و اهداف این قیام عظیم براى عموم تبیین گردد[۵۱]

با این تفاسیر باید در عزاداری امام حسین (علیه السلام) از مسائل خرافی پرهیز کرد.[۵۲] لذا از روایات ضعیف و بی سند و حتّى روایات معتبرى که درک آن براى عامّه مردم مشکل است[۵۳] و یا از بیان حوادث ضعیف باید پرهیز کرد، البته زبان حال خوب است؛ اما باید درست بیان شود.[۵۴]

در این میان، کتاب هاى معتبر خوبى در این زمینه نوشته شده است از جمله: ارشاد مرحوم شیخ مفید، لهوف سید بن طاووس، مقتل الحسین مرحوم مقرّم، منتهى الآمال مرحوم محدّث قمى، و اخیراً کتاب خوبى به نام عاشورا؛ ریشه‌ها، انگیزه‌ها، رویدادها و پیامدها که شامل ریشه هاى تاریخى حادثه کربلا، سپس رویدادها، و سرانجام نتایج و آثار مهمّ آن به وسیله دو نفر از دانشمندان حوزه علمیّه زیر نظر این جانب نگاشته شده نیز کتاب بسیار خوبى است.[۵۵]

سخن آخر: (رسالت خطیر مبلغان در واکاوی ریشه ها و آثار قیام امام حسین (علیه السلام))

در خاتمه ،خطباء باید به چند نکته توجه داشته باشند: از جمله اینکه تنها به ذکر مصائب قناعت نکنند بلکه ریشه های حادثه ی کربلا را نیز تبیین نمایند. ریشه های افکار بنی امیه و فرزندان ابوسفیان، از قبل از اسلام و در زمان جاهلیت وجود داشت. باید آن را از زمان جاهلیت و بعد زمان رسول خدا (صلی الله علیه وآله) و بعد خلفاء و ایام عاشورا بررسی کرد. بعد باید به سراغ حادثه ی کربلا و نتائج آن در آن زمان و آینده رفت.[۵۶]

لذا در باره عاشورا به ذکر حوادث قناعت نشود، ریشه ها و نتایج آن را هم بگویید. معمولاً وقایع گفته می شود و به ریشه ها پرداخته نمی شود. آثار عاشورا برای جهان اسلام را هم باید گفت.[۵۷]

[۱] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی در دیدار رئیس دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی ؛۲۹/۵/۱۳۹۶.

[۲] همان.

[۳] استفتاءات جدید ؛ ج ۳ ؛ ص۵۷۹.

[۴] اسلام در یک نگاه ؛ ص۱۰۰.

[۵] تفسیر نمونه ؛ ج ۷ ؛ ص۱۶۶.

[۶] همان ؛ ج ۲۶ ؛ ص۴۳۳.

[۷] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی در دیدار رئیس دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی ؛۲۹/۵/۱۳۹۶.

[۸] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی در دیدار طلاب مدرسه علمیه باقرالعلوم استان خراسان شمالی؛۳۰/۱/۱۳۹۵.

[۹] انوار هدایت، مجموعه مباحث اخلاقى ؛ ص۳۲۹.

[۱۰] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی در دیدار اعضای مرکز راهبردی مطالعات اسلامی اقتصاد مقاومتی؛۲۵/۱۲/۱۳۹۳.

[۱۱] همان.

[۱۲] همان.

[۱۳] همان.

[۱۴] پیام امام امیر المومنین علیه السلام ؛ ج ۸ ؛ ص۸۲.

[۱۵] قرآن و آخرین پیامبر : تجزیه و تحلیل مستدل و گسترده اى درباره عظمت و اعجاز قرآن از دریچه هاى گوناگون ؛ ص۲۸۰.

[۱۶] همان؛ ص ۲۸۱.

[۱۷] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی در دیدار اعضای مرکز راهبردی مطالعات اسلامی اقتصاد مقاومتی؛۲۵/۱۲/۱۳۹۳.

[۱۸] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی در دیدار اعضای ستاد برگزاری دومین همایش پژوهشی و کاربردی هنر و تبلیغ؛۱/۸/۱۳۹۵.

[۱۹] همان.

[۲۰] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی؛ درس خارج فقه؛ مسجد اعظم قم؛۱۶/۱۰/۱۳۸۶.

[۲۱] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی در دیدار هیئت های مذهبی و قشر بسیج مداحان استان قم؛۲۰/۶/۱۳۹۶.

[۲۲] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی؛ درس خارج فقه؛ مسجد اعظم قم؛۱۶/۱۰/۱۳۸۶.

[۲۳] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی در دیدار مدیران صدا و سیمای خراسان‌رضوی؛ ۱۶/۵/۱۳۹۶.

[۲۴] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی در مراسم رونمایی از محصولات فرهنگی هنری رادیو معارف؛۳۰/۷/۱۳۹۳.

[۲۵] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی در دیدار هیئت های مذهبی و قشر بسیج مداحان استان قم؛۲۰/۶/۱۳۹۶.

[۲۶] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی در مراسم رونمایی از محصولات فرهنگی هنری رادیو معارف؛۳۰/۷/۱۳۹۳.

[۲۷] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی؛ درس خارج فقه؛ مسجد اعظم قم؛۱۵/۷/۱۳۹۴.

[۲۸] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی در دیدار هیئت های مذهبی و قشر بسیج مداحان استان قم؛۲۰/۶/۱۳۹۶.

[۲۹] متن پیام حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی به مناسبت فرارسیدن ماه محرم الحرام؛۲۲/۸/۱۳۹۱.

[۳۰] همان.

[۳۱] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی؛ درس خارج فقه؛ مسجد اعظم قم؛۱۶/۱۰/۱۳۸۶.

[۳۲] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی؛ درس خارج فقه؛ مسجد اعظم قم؛۱۲/۳/۱۳۹۵.

[۳۳] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی؛ درس خارج فقه؛ مسجد اعظم قم؛۱۵/۷/۱۳۹۴.

[۳۴] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی در دیدار هیئت های مذهبی و قشر بسیج مداحان استان قم؛۲۰/۶/۱۳۹۶.

[۳۵] سورۀ مائده؛آیۀ۵۴.

[۳۶] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی؛ درس خارج فقه؛ مسجد اعظم قم؛۲۱/۳/۱۳۹۳.

[۳۷] همان.

[۳۸] نهج البلاغه؛ خطبه ۱۰۸.

[۳۹] لغات در تفسیر نمونه ؛ ص۲۵۱.

[۴۰] انوار هدایت، مجموعه مباحث اخلاقى ؛ ص۲۰۸.

[۴۱] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی؛ درس خارج فقه؛ مسجد اعظم قم؛۱۱/۱۰/۱۳۹۱.

[۴۲] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی؛ درس خارج فقه؛ مسجد اعظم قم؛۷/۷/۱۳۹۵.

[۴۳] همان.

[۴۴] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی؛ درس خارج فقه؛ مسجد اعظم قم؛۲۱/۱۰/۱۳۹۰.

[۴۵] اهداف قیام حسینى ؛ ص۱۷.

[۴۶] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی؛ درس خارج فقه؛ مسجد اعظم قم؛۲۱/۱۰/۱۳۹۰.

[۴۷] همان.

[۴۸] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی؛ درس خارج فقه؛ مسجد اعظم قم؛۱۳/۱۱/۱۳۸۸.

[۴۹] اهداف قیام حسینى ؛ ص۶۸.

[۵۰] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی؛ درس خارج فقه؛ مسجد اعظم قم؛۷/۷/۱۳۹۵.

[۵۱] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی در همایش عظیم عاشوراییان ؛۲۴/۷/۱۳۹۴.

[۵۲] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی؛ درس خارج فقه؛ مسجد اعظم قم؛۱۱/۷/۱۳۹۵.

[۵۳] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی؛ درس خارج فقه؛ مسجد اعظم قم؛۱۶/۱۰/۱۳۸۶.

[۵۴] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی؛ درس خارج فقه؛ مسجد اعظم قم؛۱۵/۷/۱۳۹۴.

[۵۵] احکام عزادارى ؛ ص۱۲۹.

[۵۶] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی؛ درس خارج فقه؛ مسجد اعظم قم؛۱۵/۷/۱۳۹۴.

[۵۷] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی؛ درس خارج فقه؛ مسجد اعظم قم؛۲۲/۹/۱۳۸۸.