یکی از بهترین و قدیمی‌ترین تفاسیر موضوعی قرآن، به نام «اسرار التنزیل وانوار التأویل» اثر فخر رازی است که با توجه به جایگاه تفسیر موضوعی، در میان رویکردهای تفسیری موجود، اهمیت ویژه ای دارد.

به گزارش پرس شیعه؛ شورمان، در راستای پژوهش‌های خود در نسخه های خطی و تراث ارزشمند اسلامی، به نسخه ای از یکی از بهترین و قدیمی ترین تفاسیر موضوعی قرآن، به نام «اسرار التنزیل وانوار التأویل» اثر فخر رازی دست یافته است که با توجه به جایگاه تفسیر موضوعی، در میان رویکردهای تفسیری موجود، اهمیت ویژه ای دارد.

تفسیر موضوعی یکی از شیوه های کهن تفسیری است که کمتر مورد توجه مفسران قرار می گرفته، اما با تخصصی شدن نیازها و مسئله های انسان امروز، توجه به این شیوه‌ی تفسیری به منظور پاسخ گویی به آن نیازها، رشد چشم گیری داشته است و به همین دلیل، و نظر به شأن و شیوه‌ منحصر به فرد فخر رازی در تفسیر قرآن کریم، بازیابی و شناخت این تفسیر بسیار مهم است، هر چند که جایگاه فخر رازی و شأن علمی و تفسیری او در میان فارسی زبانان، همچنان نادیده گرفته می شود و حتی کتاب‌شناسی مناسبی از آثار فخر رازی به زبان فارسی موجود نیست. تا کنون از این کتاب دو نسخه در سال ۱۹۹۲در قاهره ( http://yon.ir/v۵Jp ) و در سال ۲۰۱۱ در بیروت ( http://yon.ir/w۵Hc ) به چاپ رسیده است، اما نه به زبان فارسی ترجمه شده است و نه گزارشی از آنها به زبان فارسی موجود است.

گزارشِ خودنوشتِ وی از این کتاب در پی می‌آید؛

در تاریخ تفاسیر قرآن کریم، تعداد تفاسیر موضوعی چندان زیاد نیست و بیشتر در حوزه های مشخصی مانند فقه القرآن و یا آیات متشابه می توان نمونه هایی از تفاسیر موضوعی قرآن را در میان آثار تفسیری گذشتگان سراغ گرفت؛ البته این به معنای نبود دیگر انواع تفاسیر موضوعی نیست و می توان از نمونه های دیگری هم سخن به میان آورد؛ از جمله کتابهای ما نزل من القرآن درباره آیات نازله در مورد اهل بیت (ع) که در واقع به مثابه تفاسیر موضوعی و تک نگاشتهای موضوعی قرآنی هستند.

در موضوعات کلامی نمونه تفاسیر موضوعی را باید در مباحث متشابه القرآن دید که یک نمونه مهم آن را پیشتر در مقاله ای درباره ابوطاهر طریثیثی در مجله کتاب ماه دین مورد مطالعه قرار داده ام. در اینجا قصد دارم نمونه ای مهم از تفاسیر موضوعی قرآن را از یکی از بزرگترین مفسران اسلامی، یعنی امام فخر رازی، متکلم و مفسر بزرگ سنی اشعری معرفی نمایم. درباره فخر رازی هنوز کار نکرده بسیار است و ما هنوز در آغاز راهیم. از جمله هنوز یک کتابشناسی جامع درباره فخر رازی نوشته نشده و کارهای فتح الله خلیف و زرکان دیگر کهنه شده است و روزآمد نیست. من چند سالی پیش به مناسبت انتشار مکاتبه ای میان فخر رازی و علی بن ناصر سرخسی، فهرستی از کتابهای فخر رازی را با استفاده از یکی از کهنترین فهرستهای کتابهای او نوشته ابن الشعار موصلی و بر اساس نسخه خطی کتاب ابن الشعار درباره تراجم شعرای سده هفتم در مجله معارف منتشر کردم که در آن به شماری از نوشته های قرآنی فخر رازی اشاره شده بود.

در سفر یمن، نسخه ای از کتابی مجهول الاسم از فخر رازی را در یکی از کتابخانه های خصوصی یمن پیدا کردم که متأسفانه آغاز آن افتاده است و تنها مجلدی (مجلد اول) از کتاب و نه همه آن است. اینکه کتاب از آنِ فخر رازی است در پایان نسخه مورد اشارت قرار گرفته، اما همانطور که گفتم نام کتاب روشن نیست. بر اساس مطالعه کتاب و مقایسه هایی دریافتم این است که این نسخه، مجلدی است از کتاب اسرار التنزیل وانوار التأویل فخر رازی که در سالهای اخیر به چاپ رسیده است. ترجمه ای هم از آن به وسیله خود مؤلف با نام لطائف غیاثی باقی است. در کتابخانه آیه الله گلپایگانی در قم و در کتابخانه ازهریه قاهره هم نسخه هایی از اسرار التنزیل موجود است.

به هر حال مجلدی که عکسی از آن در اختیار من هست، در رابطه با موضوعات کلامی مرتبط با اثبات وجود باری و ادله آن و مباحث مرتبط با خلق الهی است که بسیار با تفصیل و با طرح مباحث بسیار جزیی به شیوه فخر رازی، طرح شده است. ارائه مطالب با دسته بندی و فصل بندی بسیار است و همه جا نویسنده از طرح مباحث ریز و جزیی و آوردن شقوق مختلف غافل نبوده است. این کتاب در حقیقت تفسیری است موضوعی بر قرآن و ظاهرا دأب مولف در این کتاب چنین بوده است که با تفصیل بسیار مباحث خود را ارائه دهد، به صورتی که مجلد حاضرکتاب، می تواند کتابی کلامی نیز قلمداد شود و به همین دلیل از نقطه نظر تفسیری از تفسیر مفاتیح الغیب به نظر به مراتب تفصیلی تر می آید. البته به دلیل اینکه کتاب به هر حال در حول و حوش آیات قرآنی است، کتاب ظاهر کتابهای کلامی را رعایت نمی کند و مباحث کلامی را در لونی دیگر ارائه می دهد.

نسخه ای که در اختیار من قرار دارد، از یک نقطه نظر اهمیت دارد و آن کهنگی این نسخه است؛ جمادی الأول سال ۷۰۸ قمری، یعنی حدود صد سال پس از درگذشت فخر رازی. در پایان نسخه به این نکته اشاره شده که این مجلد تنها مجلد اول است و در مباحث اصول ( یعنی اصول دین و مباحث کلامی) است. به هر حال به دلیل اینکه تاکنون نسخه چاپی کتاب اسرار التنزیل فخر را ندیده ام، نمی توانم درباره این نسخه بیش از این سخنی بگویم.