در آموزه های دینی و اسلامی اخوت و برادری از شعارهای اصیل و عمیق و پرمعنایی است، که بر آن تأکید زیادی شده است چراکه اسلام در حقیقت همه مسلمانان را به یک معنا، به منزله یک خانواده بزرگ می داند.

به گزارش پرس شیعه؛ متن خطبه های نماز جمعه این هفته هامبورگ به امامت آیت الله دکتر رمضانی مدیر مرکز اسلامی هامبورگ در پی می آید؛

از جمله حقوق اخلاقی که اسلام توجه زیادی به آن دارد موضوع اخوت و برادری اسلامی است. البته عنوان برادری به دو صورت قابل تصور است: ۱ـ گاهی این عنوان، به برادر واقعی انسان که از یک پدر و مادر هستند اطلاق می شود که به عنوان مثال ارث بردن هم جزء احکام فقهی آن شمرده می شود. ۲ـ گاهی برادری در جائی مورد استعمال قرار می گیرد که دو نفر از یک کیش، آئین، مکتب و مذهب باشند. چه اینکه در قرآن آمده: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَهٌ؛ مؤمنان برادر یکدیگرند».[۱] در روایات نیز مسلمانان نسبت به هم برادر معرّفی شده اند.

امام سجاد(ع) در خصوص حق برادر می فرماید: «وَ أَمَّا حَقُّ أَخِیکَ فَتَعْلَمُ أَنَّهُ یَدُکَ الَّتِی تَبْسُطُهَا وَ ظَهْرُکَ الَّذِی تَلْتَجِئُ إِلَیْهِ وَ عِزُّکَ الَّذِی تَعْتَمِدُ عَلَیْهِ وَ قُوَّتُکَ الَّتِی تَصُولُ بِهَا فَلَا تَتَّخِذْهُ سِلَاحاً عَلَى مَعْصِیَهِ اللَّهِ وَ لَا عُدَّهً لِلظُّلْمِ بِحَقِّ اللَّهِ‌ وَ لَاتَدَعْ نُصْرَتَهُ عَلَى نَفْسِهِ وَ مَعُونَتَهُ عَلَى عَدُوِّهِ وَ الْحَوْلَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ شَیَاطِینِهِ وَ تَأْدِیَهَ النَّصِیحَهِ إِلَیْهِ وَ الْإِقْبَالَ عَلَیْهِ فِی اللَّهِ فَإِنِ انْقَادَ لِرَبِّهِ وَ أَحْسَنَ الْإِجَابَهَ لَهُ وَ إِلَّا فَلْیَکُنِ اللَّهُ آثَرَ عِنْدَکَ وَ أَکْرَمَ عَلَیْکَ مِنْهُ؛ و اما حق برادرت اینست که بدانی او دست تو است، که با آن کار می کنی! و پشت و تکیه گاه توست، که به او پناه می بری، و عزّت توست که به او اعتماد داری، و قوت و نیروی توست که با آن یورش می بری؛ پس او را به عنوان سلاح در نافرمانی خدا به کار مگیر و او را به شکل ابزاری برای ظلم به آفریدگان خدا سود مجوی، و او را درباره خودش یار باش و بر علیه دشمنش کمک کار، و فاصله ای برای رهانیدن او از تسلط شیطان باش. و حق اندرز او را بجای آور و برای رضای خدا به او رو کن. اگر خدای بزرگ را اطاعت کرد و فرمان او را اجابت کرد ک بسیار خوب! و در غیر این صورت خدای متعال را بر او و خواسته اش مقدم بدار و خدای عزیز را نزد خود گرامی تر داشته باش».[۲]

بی شک امام(ع) نگاه جامعی نسبت به موضوع اخوت و برادری دارد؛ زیرا آن حضرت از این جهت که مومنان برادر یکدیگرند، درصدد استحکام این روابط است. و لذا قرآن کریم سفارش می کند که دو برادر در اولین فرصت، اختلاف میان خود را اصلاح کنند. «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَهٌ فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ؛ مؤمنان برادر یکدیگرند؛ پس دو برادر خود را صلح و آشتى دهید و تقواى الهى پیشه کنید، باشد که مشمول رحمت او شوید!» [۳]

در آموزه های دینی و اسلامی اخوت و برادری از شعارهای اصیل و عمیق و پرمعنایی است، که بر آن تأکید زیادی شده است؛ چراکه اسلام در حقیقت همۀ مسلمانان را به یک معنا، به منزله یک خانواده بزرگ می داند. لذا در بخشی از احکام عبادی و سیاسی، این اخوت به زیباترین شکل خود را نشان می دهد. مانند: شرکت در جماعت و همایش بین المللی حج که از همه ملیت ها و از همه مذاهب اسلامی در آن حضور دارند و با همدلی و هم زبانی مناسک عظیم حج را انجام می دهند و سمبل های نمادین توحید را مرور می کنند و با دستاوردهای بزرگ به وطن خود بازگشته و درس برادری را برای همه، به تصویر می کشند و آن را بهترین مراسم دینی جمعی خود معرفی می نمایند.

حقوق برادری در آیینه روایات

پیامبر اکرم(ص) در روایات مختلف به این اخوت و برادری اشاره کرده و برخی از حقوق آن را به صورت زیبا یادآوری کرده و می فرماید: «الْمُسْلِمُ‌ أَخُو الْمُسْلِمِ‌ لَایَظْلِمُهُ‌ وَ لَایُسْلِمُهُ؛ مسلمان، برادر مسلمان است، هرگز به او ستم نمی کند، دست از یاریش بر نمی دارد و او را در برابر حوادث تنها نمی گذارد».[۴] و در بیانی دیگر فرموده­اند: «مَثَلُ‌ الأَخَوَینِ‌ مَثَلُ الیَدَینِ تَغسِلُ إحداهُمَا الاخرى‌؛ دو برادر دینی همانند دو دست هستند که هر کدام دیگری را می شوید».[۵] و در بیان امام صادق(ع) آمده است: «الْمُؤْمِنُ‌ أَخُو الْمُؤْمِنِ‌ کَالْجَسَدِ الْوَاحِدِ إِنِ اشْتَکَى شَیْئاً مِنْهُ وَجَدَ أَلَمَ ذَلِکَ فِی سَائِرِ جَسَدِهِ وَ أَرْوَاحُهُمَا مِنْ رُوحٍ وَاحِدَهٍ وَ إِنَّ رُوحَ الْمُؤْمِنِ لَأَشَدُّ اتِّصَالًا بِرُوحِ اللَّهِ مِنِ اتِّصَالِ شُعَاعِ الشَّمْسِ بِهَا؛ مؤمن، برادر مؤمن است و همانند یک پیکرند که اگر عضوى از آن به درد آید، سایر اعضایش نیز آن درد را در خود، احساس مى‌کنند. روح آن دو مؤمن، از یک روح است. پیوند روح مؤمن به روح خداوند، بیشتر از پیوند پرتوِ خورشید به خورشید است».[۶]

اخوت و برادری در جامعه اسلامی نعمت بسیار بزرگی است، که باید بر استحکام آن تلاش کرد. لذا حضرت امیر(ع) در عهدنامه خود به مالک اشتر می نویسد: «فَإِنَّهُمْ (الناس) صِنْفَانِ إِمَّا أَخٌ‌ لَکَ‌ فِی‌ الدِّینِ‌ وَ إِمَّا نَظِیرٌ لَکَ فِی الْخَلْق؛ مردم، دو دسته‌اند: دسته اى برادر دینى تواند و دسته دیگر، در آفرینش همانند تو».[۷] این جمله که بر اساس حقوق شهروندی صادر شده است، در زندگی مسالمت آمیز بسیار حائز اهمیت است. و به همین جهت روانیست جامعه اسلامی در مسیر تفرقه و جدائی و نزاع و جدال قرار گیرد. زیرا خدای تعالی در خصوص اهمیت وحدت میان جامعه اسلامی می فرماید: «وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً؛ و همگى به ریسمان خدا چنگ زنید، و پراکنده نشوید! و نعمت (بزرگِ) خدا را بر خود، به یاد آرید که چگونه دشمن یکدیگر بودید، و او میان دلهاى شما، الفت ایجاد کرد، و به برکتِ نعمتِ او، برادر شدید!».[۸]

برای استمرار اخوت و برادری باید انصاف را درباره آنها رعایت نمود. چه اینکه امام علی(ع) در این باره فرموده است: «مَعَ‌ الْإِنْصَافِ‌ تَدُومُ‌ الْأُخُوَّه؛ با انصاف، برادرى ادامه مى‌یابد».[۹] موضوع انصاف آنقدر مهم است که پیامبر اکرم(ص) آن­را جزء سید الاعمال معرفی می کنند، و می فرماید: «سَیِّدُ الأَعمالِ‌ ثَلاثُ خِصالٍ: إنصافُکَ النّاسَ مِن نَفسِکَ و مُواساهُ الأَخِ فِی اللّهِ عزّوجل و ذِکرُ اللّهِ تَبارَکَ وتَعَالى عَلى کُلِّ حالٍ؛ سَرورِ کارها سه چیز است: انصاف داشتن با مردم، کمک و همدردى در راه خدا با برادر [دینى خود] و در همه حال به یاد خداوند متعال بودن» [۱۰] همچنین نقل شده زمانی که پیامبر اکرم(ص) هفت ساله شد روزی به دایه اش حلیمه سعدیه فرمود: برادرانم کجا هستند؟ جواب داد فرزند عزیز، آنان گوسفندانی را که خداوند به برکت وجود تو به ما رحمت کرده است به چراگاه می برند. طفل گفت: مادر، درباره من به انصاف رفتار ننمودی، مادر پرسید: چرا؟ فرمود: آیا سزاوار است که من در سایه خیمه باشم و شیر بنوشم و برادرانم در بیابان برابر آفتاب سوزان باشند. «فلمّا صَارَ ابنُ سَبعَ سنینٍ قالَ لأُمِّه حَلیمَه یا أُمِّی أَینَ إِخوَتِی؟ قَالَت: یا بُنَیَّ إنَّهُم یرعون الغنم التی رَزَقَنَا اللهُ إیاها بِبَرکتکَ قالَ یا أُمَّاه ما أنصفتنی قالَت: کیفَ ذلک یا وَلَدِی؟ قالَ‌ أَکُونُ‌ أَنَا فِی‌ الظِلِّ‌ وَ إِخوَتِی فی الشَّمسِ و الحر الشَّدید وَ أَنا أشرب منها اللَبَن‌».[۱۱]

و در پایان به کلامی جامع از پیامبر اکرم(ص) در حقوق سی گانه مسلمان نسبت به مسلمان، اشاره می کنیم که امید است که جامعه اسلامی و همه­ی اقشار آن، این بیان نورانی را سرمشق زندگی خود قرار دهند. گرچه این کلام نیاز به شرح جامعی دارد:

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : لِلْمُسْلِمِ عَلَى أَخِیهِ ثَلَاثُونَ حَقّاً لَابَرَاءَهَ لَهُ مِنْهَا إِلَّا بِالْأَدَاءِ أَوِ الْعَفْوِ: یَغْفِرُ زَلَّتَهُ وَ یَرْحَمُ عَبْرَتَهُ وَ یَسْتُرُ عَوْرَتَهُ وَ یُقِیلُ عَثْرَتَهُ وَ یَقْبَلُ مَعْذِرَتَهُ وَ یَرُدُّ غِیبَتَهُ وَ یُدِیمُ نَصِیحَتَهُ وَ یَحْفَظُ خُلَّتَهُ وَ یَرْعَى ذِمَّتَهُ وَ یَعُودُ مَرْضَتَهُ وَ یَشْهَدُ مَیِّتَهُ وَ یُجِیبُ دَعْوَتَهُ وَ یَقْبَلُ هَدِیَّتَهُ وَ یُکَافِئُ صِلَتَهُ وَ یَشْکُرُ نِعْمَتَهُ وَ یُحْسِنُ نُصْرَتَهُ وَ یَحْفَظُ حَلِیلَتَهُ وَ یَقْضِی حَاجَتَهُ وَ یَشْفَعُ مَسْأَلَتَهُ وَ یُسَمِّتُ عَطْسَتَهُ وَ یُرْشِدُ ضَالَّتَهُ وَ یَرُدُّ سَلَامَهُ وَ یُطِیبُ کَلَامَهُ وَ یَبَرُّ إِنْعَامَهُ وَ یُصَدِّقُ إِقْسَامَهُ وَ یُوَالِی وَلِیَّهُ، وَ لَایُعَادِیهِ وَ یَنْصُرُهُ ظَالِماً وَ مَظْلُوماً، فَأَمَّا نُصْرَتُهُ ظَالِماً فَیَرُدُّهُ عَنْ ظُلْمِهِ، وَ أَمَّا نُصْرَتُهُ مَظْلُوماً فَیُعِینُهُ عَلَى أَخْذِ حَقِّهِ وَ لَایُسْلِمُهُ وَ لَایَخْذُلُهُ وَ یُحِبُّ لَهُ مِنَ الْخَیْرِ مَا یُحِبُّ لِنَفْسِهِ وَ یَکْرَهُ لَهُ مِنَ الشَّرِّ مَا یَکْرَهُ لِنَفْسِهِ؛

پیامبر اسلام (ص) فرمود: مسلمان بر برادر مسلمانش ‌ سی حق دارد که برائت ذمه از آن حاصل نمی کند مگر به ادای این حقوق یا عفو کردن برادر مسلمان او لغزشهای او را ببخشد، در ناراحتیها نسبت به او مهربان باشد، اسرار او را پنهان دارد، اشتباهات او را جبران کند، عذر او را بپذیرد، در برابر بدگویان از او دفاع کند، همواره خیرخواه او باشد، دوستی او را پاسداری کند، پیمان او را رعایت کند، در حال مرض از او عبادت کند، در حال مرگ به تشییع او حاضر شود .دعوت او را اجابت کند، هدیه او را بپذیرد، عطای او را جزا دهد، نعمت او را شکر گوید، در یاری او بکوشد، ناموس او را حفظ کند، حاجت او را برآورد، برای خواسته اش شفاعت کند، و عطسه اش را تحیت گوید. گمشده اش را راهنمائی کند، سلامش را جواب دهد، گفته او را نیکو شمرد انعام او را خوب قرار دهد، سوگندهایش را تصدیق کند، دوستش ‌ را دوست دارد و با او دشمنی نکند، در یاری او بکوشد خواه ظالم باشد یا مظلوم : اما یاری او در حالی که ظالم باشد به این است که او را از ظلمش باز دارد، و در حالی که مظلوم است به این است که او را در گرفتن حقش کمک کند. او را در برابر حوادث تنها نگذارد، آنچه را از نیکیها برای خود دوست دارد برای او دوست بدارد، و آنچه از بدیها برای خود نمی خواهد برای او نخواهد.