به بهانه سفر آلکسیس سیپراس نخست وزیر یونان به ایران و دیدارش با «حسن روحانی» رییس جمهوری اسلامی ایران، این نوشتار به وضعیت سیاسی و اقتصادی و بررسی روابط، اولویت ها و چالش های سیاست خارجی یونان می پردازد.

مقدمه 

یونان یکی از کشورهای عضو اتحادیه اروپایی است که به لحاظ تاریخی دارای روابط مناسبی با آن بوده ایم. داشتن روابط مناسب با یونان از جهات زیادی دارای اهمیت است. یونان در محل اتصال سه قاره آسیا، اروپا و آفریقا واقع شده است. این کشور وارث امپراتوری‌های یونان باستان و امپراتوری بیزانس بوده و به مدت چهار قرن تحت سلطه ترکان عثمانی قرار داشته است. سابقه تمدنی یونان و میراث فرهنگی این کشور به عنوان زادگاه دموکراسی، فلسفه غرب، بنیان‏گذار المپیک، علوم سیاسی، نمایش‏نامه نویسی و… بر جایگاه این کشور افزوده است. از این رو زمینه مناسبی برای گسترش همکاری‌های فرهنگی و سیاسی بین ایران و یونان وجود دارد. در بسیاری از مسایل بین‏المللی، دیدگاه یونان با ایران نزدیک است. یونان اگرچه عضو اتحادیه اروپایی است اما لزوماً در کلیه مسایل بین ‏المللی با اتحادیه اروپا هم‏سو نمی ‏باشد. درباره روابط یونان و آمریکا می ‏توان گفت که اختلاف نظر یونان با آمریکا به مراتب بیشتر از اختلاف نظر سایر کشورهای اروپایی با آمریکاست. لذا حفظ و گسترش روابط دو جانبه با یونان برای کشور ما از اهمیت بالایی برخوردار است.

مختصات کلی یونان

برای رسیدن به شناختی مختصر از یونان و بیان مختصات کلی این کشور باید به چهار نکته توجه کنیم. این نکات عبارتند از: ََساختار سیاسی و حکومتی یونان، اقتصاد یونان، مشخصات جغرافیایی و جمعیتی یونان و در نهایت فرهنگ و تمدن یونانی.

۱- ساختار سیاسی و حکومتی یونان: کشور یونان فعلی درسال ۱۸۲۱، از امپراتوری عثمانی مستقل شد و در سال ۱۸۲۹، به طور رسمی مورد شناسایی بین ‏المللی واقع شد. نوع حکومت آن در حال حاضر جمهوری پارلمانی است. از زمان استقلال یونان از امپراتوری عثمانی تا سال ۱۹۶۷، حکومت این کشور پادشاهی بوده است. در سال ۱۹۶۷، کودتایی به رهبری پاپادوپولوس به وقوع پیوست که به «حکومت سرهنگان» در یونان معروف است.

حکومت نظامی سرهنگان به مدت ۷ سال ادامه داشت و باعث شد تا فضایی متاثر از حکومت‌های نظامی، مشابه آمریکای لاتین، برعرصه سیاسی این کشور سایه اندازد. حکومت سرهنگان مورد حمایت آمریکا واقع شد؛ چون آمریکا برای سرکوب جنبش‌های موجود در یونان و خطر ناشی از به قدرت رسیدن کمونیست‌ها در این کشور از استقرار دیکتاتوری استقبال می ‏کرد. حکومت نظامی سرهنگان نتوانست خواسته‌ های دموکراتیک و سیاسی مردم یونان را برآورده سازد و از آنجائی که جو سیاسی یونان در آن سال‏ها بسیار ملتهب بود، نهایتاً کودتاچیان به برگزاری یک رفراندوم رضایت دادند. در سال ۱۹۷۴، رفراندوم عمومی برگزار شد و جمهوری فعلی یونان استقرار پیدا کرد. از آن سال به بعد براساس نظام پارلمانی، انتخابات آزاد در این کشور برگزار می ‏شود. طبق قانون اساسی یونان، در این کشور، پارلمان رکن اصلی و محوری کشور می‏ باشد. پارلمان یونان دارای ۳۰۰ کرسی می ‏باشد که نمایندگان آن مستقیماً توسط رأی مردم انتخاب می‏ شوند. نخست وزیر توسط پارلمان انتخاب می ‏شود و او مسئول تشکیل دولت است. رئیس جمهور در یونان پستی تشریفاتی است.

نحوه انتخاب رئیس جمهور به این شکل است که نخست وزیر فردی را به پارلمان پیشنهاد می‏ کند و پارلمان آن فرد را برای مدت ۵ سال به ریاست جمهوری می گمارد. نخست وزیر فعلی یونان الکسیس سیپراس می ‏باشد و رئیس جمهور فعلی این کشور کارلوس پاپولیاس می باشد که بارها به کشور ما سفر کرده است و شناخت بسیار خوبی نسبت به ایران و منطقه خاورمیانه دارد. پنج حزب عمده در عرصه سیاسی یونان حضور دارند. علاوه بر این پنج حزب، احزاب زیاد دیگری نیز هستند که به دلیل کوچک بودن آنها، تاثیر چندانی در ساختار سیاسی یونان ندارند. قدرت همواره در بین دو حزب مهم این کشور در چرخش بوده است. این دو حزب اصلی عبارتند از: ‌حزب پاسوک یا حزب سوسیالیست یونان و حزب نیودموکراسی. پایه گزار حزب پاسوک (سوسیالیست یونان)، آندریاس پاپاندرو است که در سال ۱۹۷۴، از پایه ‏گذاران جمهوری یونان بود و درحال حاضر پسر او جورج پاپاندرو، رهبری این حزب را برعهده دارد. در حال حاضر رهبری حزب نیودموکراسی (دموکراسی جدید) برعهده کارامانلیس است. سه حزب عمده دیگر یونان عبارتند از: حزب کمونیست، حزب ائتلاف چپ و حزب ملی گرای راست. این سه حزب اخیر تا به حال نتوانسته ‏اند  قدرت را به دست گیرند. یک سنت جالب در یونان وجود دارد که مطابق آن هرگاه دولت در اختیار یک حزب قرار می ‏گیرد، به صورت توافقی با مجلس، رئیس جمهور را از حزب مخالف برمی ‏گزینند. اگرچه رئیس جمهور فاقد هرگونه قدرت اجرایی می ‏باشد، اما صرف این عمل نشان دهنده اهمیتی است که یونانیان برای تکثرگرایی و عقاید مخالف قایل هستند. طبق قانون اساسی یونان، هر حزبی که بتواند در انتخابات سراسری ۳ درصد آراء را به دست آورد می ‏تواند تعدادی از کرسی‌ های پارلمان را دراختیار بگیرد و اگر هیچ حزبی نتواند اکثریت را کسب کند، دولت ائتلافی تشکیل خواهد شد. دو حزب اصلی یونان یعنی حزب سوسیالیست و حزب نیودموکراسی همواره موفق شده ‏اند اکثریت نسبی یا اکثریت مطلق را به دست آورند و بنابراین، تا به حال هیچ گاه دولت ائتلافی در یونان تشکیل نشده است.

در انتخابات زودرسی که در سپتامبر سال ۲۰۰۸ دریونان برگزار شد، حزب حاکم موفق شد با تصاحب ۱۵۷ کرسی پارلمان، مجدداً برای مدت ۴ سال دیگر زمام قدرت را به دست گیرد. حزب حاکم تشخیص داد که اگر انتخابات را درسال آینده برگزار کند، احتمالاً به خاطر انتقاداتی که نسبت به عملکرد این دولت وجود دارد، و همچنین به خاطر تحولات داخلی یونان، قادر نخواهد بود مجدداً دولت را تصاحب کند. شعارهایی که حزب حاکم در مبارزات انتخاباتی مطرح کرد و موفق شد پیروز کارزار انتخابات شود عبارت بودند از: پیشبرد خصوصی سازی، اصلاحات اقتصادی لیبرالی، رقابت پذیری، کاهش مالیات‌ها، توسعه اشتغال، کاهش هزینه‏‌های دفاعی کشور، توسعه و گسترش روابط با همسایگان و از جمله با ترکیه.

۲- اقتصاد یونان: اقتصاد یونان درحال حاضر فرآیند خصوصی سازی را در پیش گرفته است. بیش از ۵۰ درصد اقتصاد یونان آزاد و خارج از کنترل دولت می ‏باشد. براساس معیارهای اتحادیه اروپایی، یونان موظف است فرایند خصوصی سازی را با سرعت بیشتری دنبال کند و بخش خصوصی را به حداکثر قدرت برساند.

یونان پذیرفته است که صنایع سنگین و شرکت‌های بزرگ را به بخش خصوصی واگذار کند. ساختار اقتصادی یونان ترکیبی است از خدمات، توریسم، حمل و نقل دریایی، صنعت و کشاورزی. حدود ۶۹ درصد اقتصاد یونان را خدمات تشکیل می ‏دهد؛ به عبارت دیگر خدمات، محور اصلی اقتصاد یونان می ‏باشد. ۱۷ درصد تولید ناخالص داخلی (GDP) یونان از طریق توریسم حاصل می ‏شود. در سال ۲۰۰۶، درآمد یونان از صنعت توریسم ۱۷ میلیارد یورو بوده است که رقم قابل توجهی می‏ باشد. خدمات دریایی هم یکی از منابع مهم کسب درآمد یونان است. یونان مالک ۱۶ درصد کشتی‌ های دنیا می ‏باشد، به عبارت دیگر ۴۴ درصد کشتی‌ های اتحادیه اروپا متعلق به یونان هستند.

یونان از طریق حمل و نقل و صنایع دریایی، سود زیادی کسب می‏ کند. ۲۳ درصد اقتصاد یونان را صنعت تشکیل می ‏دهد و کشاورزی ۸ درصد اقتصاد یونان را به خود اختصاص داده است. در سال‏های اخیر، یونان رشد اقتصادی مستمری را تجربه کرده است. تردیدی نیست که کمک‌ های اتحادیه اروپایی به یونان نقش مهمی را در رشد اقتصادی این کشور داشته است. به طور متوسط از سال ۱۹۹۶، تا به حال، رشد سالانه اقتصاد یونان حدود ۴ درصد بوده است که از متوسط نرخ رشد اتحادیه اروپایی، یک درصد بیشتر بوده است. یونان تقریباً تمام نیاز خود به منابع انرژی نفت و گاز را وارد می‏ کند. در مناطقی از این کشور، ذخایر کوچکی از نفت و گاز کشف شده است که میزان آنها کم‏تر از ۵۰۰ میلیون بشکه است. از میان اعضای قدیمی اتحادیه اروپا، یونان، پرتغال و اسپانیا به لحاظ سطح توسعه، در مرحله پایین ‏تری نسبت به سایرین بوده ‏اند. اما با اعطای ده‏ها میلیارد دلار کمک بلاعوض به یونان، توسط اتحادیه اروپایی، از سال ۱۹۸۱ تا ۲۰۰۷، این کشور به یک کشورنسبتاً پیشرفته اروپایی تبدیل و تمام زیرساخت‌های این کشور دچار تحول شد. یونان از سال ۲۰۰۱، به حوزه پول واحد اروپایی، یورو، پیوسته است. پیوستن یونان به پول واحد اروپایی، موجب ارتقای اقتصادی این کشور شده است.

۳- مشخصات جغرافیایی و جمعیتی یونان: یونان بین دو دریای اژه و مدیترانه محصور است. با کشورهای آلبانی، مقدونیه، بلغارستان، ترکیه و قبرس هم مرز می‏باشد. موقعیت ژئوپولتیک خاص و برجسته یونان باعث ایجاد فرصت‌های زیادی برای آن کشور شده است. قرار گرفتن در نقطه اتصال سه قاره اروپا، آسیا و آفریقا، بر اهمیت و وزن ژئوپولتیکی این کشور افزوده است. یونان شبه جزیره‏ای است که قسمت اعظم آن را آب‏ ها فرا گرفته‏ اند. حدود ۱۶۷ جزیره مسکونی در یونان هست که بر جاذبه‌های توریستی آن افزوده است. حدود سه هزار جزیره (مسکونی و غیرمسکونی) در کشور یونان وجود دارد. این کشور دارای ۱۴ هزار کیلومتر ساحل است. از بیان مختصات جغرافیایی یونان به این نتیجه می ‏رسیم که این کشور به هرحال نمی ‏تواند از عرصه سیاست جهانی دور باشد، چون به هرحال موقعیت جغرافیایی این کشور به گونه ‏ای است که این کشور را درگیر مسایل منطقه می‏ کند. اما یونان به لحاظ نیروی انسانی و جمعیت در موقعیت ضعیفی می‏ باشد.

این کشور بالغ بر یازده میلیون جمعیت دارد که ۹۸ درصد آن ارتدکس و ۱/۳ درصد آنها مسلمان هستند. یک میلیون مهاجر در این کشور به سر می‏ برند که حدود ۷۰۰ هزار نفر آنها آلبانیایی تبار هستند. به عبارت دیگر، آلبانی تبارها بزرگ‏ترین گروه مهاجر در این کشور محسوب می ‏شوند.

۴- فرهنگ و تمدن یونانی: نقطه قوت یونانی‌ها در بحث فرهنگ و تمدن این کشور است. یونان در گذشته حلقه اتصال تمدن غرب و شرق بوده است. یونانی ها فلسفه را از غرب به شرق آوردند و پس از آنکه در شرق پردازش شد، یونانی ‏ها مجدداً آن را به غرب بردند. این کشور از سوابق تمدنی بزرگی برخوردار است. مهد پرورش دانشمندان بزرگی مانند سقراط، افلاطون، ارسطو، ارشمیدس و… بوده است. یونانی ‏ها هنوز هم به این سابقه فرهنگی خود افتخار می ‏کنند و کشور خود را زادگاه دموکراسی و فلسفه سیاسی غرب می‏ دانند. اگرچه نسل جوان یونان نسبت به گذشته خود دچار نوعی انقطاع فرهنگی شده است، اما هنوز هم به گذشته تاریخی خود می‏ بالد، به فتوحات و کشور گشایی‌های گذشته خود و رساندن تمدن یونان باستان به اروپا و شرق افتخار می ‏کند و حتی اسکندر مقدونی را جزء افتخارات خود می داند.

جایگاه و موقعیت یونان در مناسبات بین ‏المللی

پس از ذکر مشخصات کلی کشور یونان، اکنون جایگاه و موقعیت این کشور را در مناسبات بین ‏المللی بررسی می‏ کنیم. اگر چه یونان به لحاظ جغرافیایی جزو بلوک غرب می ‏باشد، اما به دلیل ارتباط دیرینه این کشور با شرق و حوزه مدیترانه و خاورمیانه، به لحاظ ذهنی و ارتباطات تاریخی، کشوری شرقی می‏ باشد. مباحث سیاسی جامعه یونان، همواره دارای پتانسیل بالایی در مخالفت با سیاست های آمریکا بوده است. افکار ضد آمریکایی در جامعه یونان، بیش از سایر کشورهای اروپایی است. در یونان روزی نیست که در آن تظاهرات و اعتراضاتی نسبت به سیاست های آمریکا نباشد. مردم یونان مخالفت شدیدی با سیاست‌های دولت آمریکا در روابط دوجانبه، کشورهای همسایه یونان و در کل نظام بین ‏المللی دارند. می ‏توان گفت مخالفت با سیاست‌های آمریکا محور اصلی تظاهرات در یونان می ‏باشد.

اگرچه جامعه و مردم یونان نگرشی ضد آمریکایی دارند، اما دولت حاکم بر این کشور دارای روابط مناسبی با آمریکاست و حتی آمریکا دارای پایگاه‏های نظامی در این کشور می‏ باشد. در چارچوب ناتو نیز یونان و آمریکا همکاری مناسبی دارند. نخست وزیر یونان از استقرار سپر دفاع موشکی آمریکا در اروپای شرقی به صورت ضمنی و تلویحی حمایت کرده است. یونان در عضویت حدود ۵۰ سازمان بین ‏المللی و منطقه‏ ای می‏ باشد. در دیپلماسی بین ‏المللی و چند جانبه، یونان از جایگاه ویژه ‏ای برخوردار است. عضویت در ساختارهای منطقه‏ ای، بین‏ المللی و سازمان‌های تخصصی بین‏ المللی، بر موقعیت و جایگاه بین ‏المللی یونان افزوده است.

این کشور در سال ۱۹۵۱، عضو ناتو شد، درسال ۱۹۶۰، به عضویت سازمان همکاری های اقتصادی و توسعه (OECD) درآمد. از سال ۱۹۸۱، عضو اتحادیه اروپایی می ‏باشد و درسال ۲۰۰۱، به عضویت اتحادیه اقتصادی و پولی اتحادیه اروپا درآمده و یورو را به عنوان پول رایج کشور خود پذیرفته است. عضویت در اتحادیه اروپایی به این کشور کمک کرد تا خود را از یک کشور فقیر به کشوری نسبتاً مرفه و پیشرفته تبدیل کند و ظرفیت‌های سیاسی و امنیتی ویژه‏ ای را کسب کند. یونان از این ظرفیت‌ها در حل مسائل مورد مناقشه خود با ترکیه به نحو مناسبی استفاده کرد و ترکیه را در موضع ضعف قرار داد. یونان از همان سالی که به عضویت ناتو درآمد، مستمراً با سیاست گسترش ناتو و جذب اعضای جدید موافق بوده است. درسال‏های اخیر نیز یونان از سیاست گسترش ناتو به شرق حمایت می‏ کند و به همین دلیل از مذاکرات و گفت ‏وگوی بین روسیه و ناتو استقبال کرده است. یونان به این نکته پی برده است که به علت قرار داشتن این کشور در قسمت بازوی شرقی ناتو، بهتر است روابط میان اعضای ناتو و روسیه غیرخصمانه باشد. در زمانی که بحران افغانستان اوج گرفت، یونانی‏ ها تلاش بی وقفه‏ ای را آغاز کردند تا گفت ‏وگوهای بین روسیه و ناتو به نتایج موفقی نایل شود. ضمن اینکه روابط دو جانبه بین روسیه و یونان از اهمیت بالایی برخوردار است، یونان در بخش انرژی و حوزه‌ های نظامی نیز همکاری‌ هایی با روسیه دارد.

روابط روسیه و یونان در زمانی که سوسیالیست‌ها در یونان قدرت را در دست داشتند، از شدت بیشتری برخوردار بود. یونان از همکاری و مذاکرات بین ناتو و کشورهای مدیترانه و خلیج فارس حمایت می‏کند. آمریکا و ناتو در یونان پایگاه نظامی دارند. ناتو در جزیره کرت یک پایگاه نظامی بنام «سودا» دارد و آمریکا هم دارای یک پایگاه هوایی در این کشور است. موقعیت یونان، هم برای آمریکا و هم برای ناتو موقعیتی استراتژیک است. در رابطه با تغییر رژیم در افغانستان، جنگ علیه طالبان و موضوع انتقال زندانی‌ها از افغانستان به اروپا، از این پایگاه‏ ها استفاده شد. این دو پایگاه بسیار فعال هستند و درهرکدام از آنها حدود ۱۵ هزار نیروی نظامی وجود دارد. اگرچه در افکار عمومی یونان مخالفت‌های زیادی با وجود پایگاه نظامی آمریکا در این کشور شده است، اما دولت یونان هیچ مخالفتی از خود نشان نداده است.

آمریکا برای انجام مانورهای نظامی مشترک در مدیترانه و دریای اژه از این پایگاه‏ ها استفاده می‏ کند. نیروهای نظامی یونان در قالب نیروهای پشتیبانی در افغانستان حضور دارند. ناتو و آمریکا در تلاشند تا یونان مشارکت بیشتری را در ارتباط با مسایل افغانستان برعهده بگیرد. یونان به علت اهمیتی که برای عضویت خود در نهادهای بین ‏المللی قایل است، سعی دارد در سازمان ‏ها و نهادهای منطقه‏ ای نیز مشارکتی فعال داشته باشد. در این راستا این کشور به عضویت دو سازمان منطقه ‏ای درآمد که عبارتند از: سازمان همکاری اقتصادی دریای سیاه و سازمان همکاری کشورهای حاشیه دریای مدیترانه. سازمان همکاری اقتصادی دریای سیاه در ۵ سال اخیر فعالیت خود را به شدت گسترش داده است.

جمهوری اسلامی ایران هم تقاضای عضویت ناظر در این سازمان را کرده است، اما یونانی ‏ها با این درخواست مخالفت کردند؛ درحالی که ترکیه از این درخواست ایران حمایت و پشتیبانی کرد. یونانی ها به این علت با عضویت ناظر ایران مخالفت کردند که ترکیه حاضر نیست عضویت قبرس (جنوبی) را دراین سازمان بپذیرد. دبیرکل سازمان همکاری اقتصادی دریای سیاه یک دیپلمات برجسته یونانی است و این خود باعث شده است تا نفوذ یونان در این سازمان بیشتر شود. سازمان همکاری کشورهای حاشیه دریای مدیترانه زیاد فعال نیست، اما به نظر می‏ رسد بعضی از اعضای این سازمان به دنبال نزدیک‏تر کردن بعضی از کشورهای عربی مدیترانه به اسرائیل هستند. عضویت یونان در این سازمان، زمینه مناسبی را برای تعامل بیشتر یونان با کشورهای منطقه فراهم آورده است. عضویت در این سازمان و دیگر نهادهای بین ‏المللی، به تقویت جایگاه و موقعیت یونان درمناسبات بین ‏المللی کمک کرده است.

چالش‌های سیاسی یونان

چالش‏های پیش ‏روی یونان را به صورت مشخص می‏ توانیم در پنج مورد ذکر کنیم. این چالش‌ها موجب بروز تنش‌ها و درگیری‏‌هایی در صحنه بین‏ المللی شده‏ اند.

نخستین چالش یونان، روابط این کشور با ترکیه است. اختلاف ترکیه و یونان برسرمالکیت بعضی جزایر در دریای اژه و همچنین تعیین مرزهای دریایی دو کشور و حریم هوایی هرکدام، در گذشته تنش‌هایی را در روابط دو کشور پدید آورده بود. درسال ۲۰۰۵، درگیری هوایی مختصری میان دو کشور شروع و یک هواپیمای یونانی توسط نیروی هوایی ترکیه سرنگون شد. تقریباً هر روز رهگیری‌های هوایی در مناطق مورد اختلاف دو کشور انجام می ‏شد و نوعی جنگ سرد، به لحاظ مسائل نظامی، بر سر جزایر مورد اختلاف بین دو کشور وجود داشت. در مورد تعیین مرزهای دریایی، ترکیه خواستار این است که این موضوع به حل و فصل دعاوی بین ‏المللی کشیده شود و مراجع بین‏ المللی داوری یا قضایی، در این مورد تصمیم بگیرند. یونان قائل به این امر نیست و از عضویت خود در اتحادیه اروپایی به عنوان اهرم فشاری برای تحمیل خواسته‌هایش به ترکیه، در این راستا، استفاده می ‏کند. اختلاف ترکیه و یونان بر سر مالکیت بعضی از جزایر واقع در دریای اژه و تعیین حدود آب‏های سرزمینی هرکدام، هنوز حل نشده است. 

چالش دوم روبه‏ روی یونان، مسئله قبرس است. جزیره قبرس در گذشته مورد ادعای ترکیه و یونان بوده است. درسال ۱۹۷۴، ترکیه با توسل به نیروی نظامی این جزیره را اشغال کرده و بخش شمالی آن را از بخش جنوبی جدا کرد و خواهان شناسایی بین‏ المللی آن به عنوان یک کشور مستقل شد. ساکنین شمالی این جزیره اکثراً ترک و ساکنین جنوبی عمدتاً یونانی تبار هستند. درسال ۲۰۰۵، کوفی عنان دبیرکل وقت سازمان ملل طرحی را برای اتحاد مجدد دو قبرس مطرح کرد که به دنبال آن بحث‌ها و کشمکش‌های زیادی حول آن صورت گرفت. این طرح برگزاری یک رفراندوم را پیشنهاد می‏ کرد. ترکیه از این طرح حمایت کامل کرد اما یونان به مخالفت با آن برخاست. درنهایت رفراندوم برگزار شد و قبرس جنوبی به آن رأی منفی داد و طرح ناکام ماند. به دنبال آن یونان موفق شد قبرس جنوبی را به عنوان یک دولت مستقل به عضویت اتحادیه اروپایی درآورد؛ اما ترکیه هنوز هم حاضر نیست دست از حمایت خود از قبرس شمالی بردارد. اتحادیه اروپایی از ترکیه تقاضا کرده است تا کلیه مرزهای زمینی، دریایی و بنادر و فرودگاه‏ های خود را به روی قبرس جنوبی، به عنوان شرطی از شروط پیوستن ترکیه به اتحادیه اروپایی، بگشاید؛ اما ترکیه حاضر به انجام این کار نیست. عضویت یونان در اتحادیه اروپایی به این کشور کمک شایانی کرد تا مسئله قبرس را در جهت تامین منافع خود هدایت و سیاست های ترکیه را دچار بن بست کند.

چالش سوم یونان اختلاف این کشور با مقدونیه است. پس از فروپاشی یوگسلاوی سابق پنج جمهوری جدید متولد شدند. از آنجائی‏که یکی از استان‏ های یونان، به نام مقدونیه می‏باشد و اتفاقاً هم مرز با کشور مقدونیه هم هست، لذا یونان با نام‏گذاری مقدونیه روی یکی از پنج جمهوری جدید منشعب شده از تجزیه یوگسلاوی موافق نبود. براساس رایزنی‌ های بین ‏المللی و از جمله با یونان، قرار شد که اسمی تحت عنوان « فیروم»، برای مقدونیه فعلی گذاشته شود، اما آمریکا و تعدادی دیگر از کشورها، مقدونیه را با نام فعلی ‏اش به رسمیت شناختند. یونان به شدت نگران است که در آینده ادعایی از طرف کشور مقدونیه مبنی بر حاکمیت این کشور بر استان مقدونیه یونان مطرح شود. این چالش یونان به آینده مربوط می‏ شود و در حال حاضر چنین ادعایی وجود ندارد و تا به حال نیز کشور مقدونیه چنین ادعای ارضی را علیه یونان مطرح نکرده است. اما از نظر دولت یونان، احتمالاً این مسئله در آینده موجب چالش میان دو کشور یونان و مقدونیه خواهد بود.

چهارمین چالش یونان، اختلاف این کشور با آلبانی است. اختلاف یونان و آلبانی، اختلافی ارضی و سرزمینی نیست بلکه اختلافی تاریخی ـ سیاسی است. چون به طور سنتی، یونان از اسلاوها و صرب‏ها حمایت می‏ کرده است. در زمان جنگ بوسنی، در اوایل دهه ۱۹۹۰، یونان و روسیه از صربستان حمایت کردند. مسئله دیگر میان یونان و آلبانی کثرت مهاجرین آلبانی در یونان است. تعداد زیاد مهاجرین آلبانی در یونان، مسائل مختلفی را به وجود آورده است. یونان قصد دارد مهاجرین آلبانی را به کشورشان بازگرداند، چون تعداد زیاد آنها را خطری برای خود می داند.

پنجمین چالش یونان، استقلال کوزوو است. مطرح شدن طرح آقای آهتیاری- مبنی بر اعطای استقلال به کوزوو- که با استقبال آمریکا، انگلیس و تعداد زیادی از کشورهای اروپایی مواجه شده است، برنگرانی بیشتر یونان افزوده است. بعضی کشورهای اروپایی نظیر اتریش، یونان و روسیه با این طرح مخالف هستند. استدلال اصلی یونان این است که چنانچه کوزوو مستقل شود، عملاً زیر نفوذ و حوزه اقتدار آلبانی قرار خواهد گرفت.

روابط دوجانبه ایران و یونان

دو کشور ایران و یونان ظرفیت‌های بالایی برای گسترش روابط دارند. ایران و یونان تا به حال ۳۴ سند همکاری امضا کرده ‏اند که عمده ‏ترین حوزه‌ های همکاری دو جانبه حمل و نقل دریایی، توریسم، کشتیرانی، کشاروزی و… می ‏باشد. حجم روابط تجاری دو کشور در سال ۲۰۰۶، بالغ بر یک و نیم میلیارد دلار بود که حدود ۲/۱ میلیارد آن مربوط به همکاری‌ های نفتی می ‏باشد. ایران روزانه ۱۲۰ هزار بشکه نفت به یونان صادر می‏ کند. یکی از مشتری‌های عمده و ثابت ما در صدور نفت، کشور یونان می‏ باشد. این صادرات در حدود ۴۰ سال است که ادامه دارد و تعدادی از پالایشگاه ‏های یونان متناسب با نفت استخراجی ایران طراحی شده‏ اند.

درحال حاضر اولین صادر کننده نفت به یونان، عربستان سعودی است. جمهوری اسلامی ایران دومین صادر کننده نفت وارداتی یونان است و روسیه در رتبه سوم قرار دارد. بحث انتقال انرژی نیز یکی از حوزه‌های مهم همکاری میان ایران و یونان می ‏باشد. یونان در تلاش است تا خود را در مسیر ترانزیت انرژی جنوب اروپا و بالکان قرار دهد و به گذرگاه عبور انرژی جنوب اروپا تبدیل شود. علاوه براین، مصرف داخلی یونان هم مزید برعلت شده است تا یونان در احداث پروژه‌ های خط لوله انتقال گاز و نفت از خاک خود تلاش مضاعفی را به خرج دهد. یونان درحال حاضر احداث دو خط لوله مهم را در دستور کار خود قرار داده است، یکی خط لوله‏ ای که بین ترکیه و یونان است و منابع انرژی دریای خزر را به اروپا ترانزیت می‏ کند؛ این خط لوله ۲۸۹ کیلومتر می ‏باشد که بین استانبول تا مرز یونان واقع شده است و ۸۹ کیلومتر آن درخاک یونان است. ترکیه از طریق این خط لوله می ‏تواند گاز مازاد برمصرف داخلی خود را به یونان انتقال دهد.

پروژه دوم، موافقت‏نامه احداث خط لوله نفت بین روسیه، بلغارستان و یونان است که سال‏ها مورد اختلاف واقع شده است، تا اینکه موافقت شد ۵۰ درصد سهم این پروژه به روسیه تعلق گیرد و یونان و بلغارستان هرکدام ۲۵ درصد سهم داشته باشند. قراراست این خط لوله سالانه حدود ۵۵ میلیون تن نفت را از روسیه به اروپا منتقل کند، که بازار مصرف آن عمدتاً جنوب اروپا و منطقه بالکان خواهد بود. یک پروژه دیگر هم مدنظر یونانی ‏ها واقع شده است. آنها با همکاری ایتالیا و ترکیه، در حال مذاکره با آذربایجان، برای احداث آن هستند. این پروژه یک خط لوله ۹۰۰ کیلومتری است که از زیر دریای مدیترانه عبور می‏ کند و گاز آذربایجان و منطقه خزر و احتمالاً هرکشور دیگری (از جمله گاز ایران)، را به اروپا منتقل خواهد کرد.

اگر چه کمیسیون انرژی اتحادیه اروپا سهمی حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد را به لحاظ تنوع بخشی منابع انرژی وارداتی اروپا به ایران اختصاص داده است، اما به علت فشارهای شدید آمریکا، موضوع همکاری ایران در این خط لوله کم‏رنگ شده است. سرمایه گذاری این خط لوله توسط شرکت‌های ایتالیایی و اریکسون انجام می ‏شود. آمریکا مایل است که این خط لوله احداث شود چون از قدرت روسیه و کنترل این کشور برمسیرهای انتقال انرژی می‏ کاهد، اما به هیچ وجه حاضر نیست ایران در این پروژه سهمی به دست آورد. درهرصورت، روابط ایران و یونان و کلیه حوزه‌ های همکاری آنها، از فضای بین‏ المللی متاثر می‏ باشد. یونان بسیار مایل است که مسائل مربوط به ایران و خصوصاً موضوع پرونده هسته ‏ای هرچه زودتر حل و فصل شود تا همکاری با ایران را توسعه دهد. در موضوع هسته ‏ای ایران، یونان استدلال می‏ کند اگر ایران به سوی اهداف غیر صلح آمیز گام بردارد، این باعث تحریک ترکیه می ‏شود و ترکیه سریعاً دنبال برنامه هسته ‏ای خواهد رفت و این اقدام احتمالی ترکیه باعث خواهد شد تا امنیت یونان به شدت به خطر افتد.

افکار عمومی یونان، در موضوع هسته ‏ای ایران، به شدت ضد آمریکایی است. زمانی که شایعه حمله آمریکا به تاسیسات هسته ‏ای ایران مطرح شد، احزاب و سازمان ‏های مختلف در یونان ـ اصناف، گروهها و احزاب- به صورت خود جوش دست به تظاهرات زدند و مخالفت خود را با سیاست ‏های جنگ ‏طلبانه آمریکا اعلام کردند. بحث مقابله با مهاجرت سازمان یافته، قاچاق مواد مخدر و قاچاق انسان از دیگر حوزه‌های همکاری ایران و یونان می ‏باشد، چون این کشور از طرف اتحادیه اروپایی تحت فشار است تا اقدامات شدیدتری را در این راستا اتخاذ نماید. یونان دروازه قاچاق مواد مخدر و تجارت انسان از جنوب آسیا و شمال آفریقا به اتحادیه اروپایی است. جلوگیری از قاچاق مواد مخدر تولید شده در افغانستان و مهاجرت غیر قانونی اتباع بعضی از کشورهای آسیایی به اروپا، از حوزه هایی هستند که دو کشور ایران و یونان در زمینه آن دارای اشتراک دیدگاه می باشند.

نتیجه‌گیری:

تردیدی نیست که کشور یونان به لحاظ تاریخی دارای جایگاه ویژه و بالایی است و از سابقه تمدنی و فرهنگی درخشانی برخوردار است. این کشور به لحاظ موقعیت جغرافیایی و ژئواستراتژیک هم دارای منزلت مناسبی است؛ چون در محل اتصال سه قاره آسیا، اروپا و آفریقا قرار دارد. موقعیت جغرافیایی یونان به نحوی است که این کشور ناچار است در بطن تحولات بین‏ المللی و مسائل منطقه ای، درگیر باشد.

دولت یونان در حال حاضر استراتژی «همراهی با جامعه جهانی»، «حرکت هماهنگ با فرایند جهانی شدن» و «همگامی کامل با اتحادیه اروپایی» را در پیش گرفته است. دولت یونان در حوزه اقتصاد سعی دارد اقتصادی لیبرال و غیر دولتی را که رقابت در صحنه جهانی را سرلوحه کار خود قرار داده باشد، در این کشور به مرحله کمال برساند. خصوصی سازی و کاهش تصدی‏ گری دولت، از شعارها و برنامه های اصلی دولت یونان می باشد. از آنجائی ‏که یونان در تعداد زیادی از سازمان‏های بین المللی و منطقه ای عضویت دارد، وزن این کشور در معادلات بین المللی افزایش یافته است و از آنجائی ‏که این کشور با حوزه شرق و مدیترانه روابط مناسب و دیرینه ای دارد، حوزه نفوذ و مانور این کشور گسترش یافته است. ارتباطات ذهنی و تاریخی یونان با تمدن شرق، فرصت های مناسب و بی نظیری را در اختیار این کشور قرار داده است تا جایگاه خود را در نظام بین الملل ارتقا دهد. لذا گسترش بیش از پیش روابط دو جانبه میان جمهوری اسلامی ایران و یونان به نفع هر دو طرف خواهد بود. غالب بودن گرایش های ضد آمریکایی در جامعه یونان و در میان احزاب و گروه های سیاسی این کشور، اطمینان خاطری برای ایران فراهم می سازد تا روابط دو جانبه خود را با یونان گسترش دهد.

اگرچه کشور یونان با چالش هایی در پیرامون خود مواجه است، اما این چالش ها به هیچ وجه به معنای بی ثباتی سیاسی آینده یونان نخواهد بود و بدون تردید این چالش ها نمی توانند در روابط خارجی یونان با دیگر کشورها و از جمله رابطه یونان و ایران خللی وارد کنند. به لحاظ روابط دو جانبه میان ایران و یونان، ذکر این نکته لازم است که ظرفیت بالایی برای گسترش روابط دو جانبه در سطوح مختلف وجود دارد که بخش اعظم آن همچنان بالقوه باقی مانده است. روابط اقتصادی ایران و یونان در موقعیت نسبتاً مناسبی است، اما متاسفانه بخش اعظم روابط اقتصادی دو جانبه به مسئله انرژی مربوط می‏ شود و سایر همکاری های اقتصادی کم‏تر مورد توجه واقع شده است. یونان از سال‏ها قبل تلاش بیوقفه ای را آغاز کرده است تا خود را در گذرگاه انتقال انرژی به جنوب اروپا قرار دهد.

این استراتژی یونان، فرصت های زیادی را در اختیار ایران قرار می دهد که بتواند با استفاده از آن منابع انرژی نفت و گاز خود را به اروپا صادر کند و زمینه مناسبی برای همکاری منطقه ‏ای دو کشور خواهد بود. در نهایت می توان گفت که دولت یونان در مسائل حاد میان ایران و اروپا موضع معتدلی دارد و خواهان حل و فصل مسالمت آمیز اختلافات است. خصوصاً در مورد مسئله پرونده هسته ای ایران که یونان خواهان  حل و فصل فوری آن از کانال دیپلماسی و همکاری است.

اگرچه جامعه یونان و مردم این کشور احساسات ضد آمریکایی شدیدی دارند و در قبال بسیاری از مسائل مرتبط با ایران موضعی مناسب منافع ایران و مخالف سیاست های افراطی غرب و خصوصاً آمریکا اتخاذ  می کنند، اما دولت فعلی حاکم بر این کشور، در روابط خود با ایران، از فضای بین المللی متاثر است و با حزم و احتیاط بیشتری روابط با ایران را دنبال می کند. در بعضی حوزه ها، مانند مقابله با مهاجرت غیر قانونی، قاچاق مواد مخدر و یا قاچاق انسان که به لحاظ تقسیم بندی مسائل بین المللی در حوزه سیاست های نرم و با حساسیت کم‏تر (low politics) قرار دارند، یونان همکاری مناسبی با ایران دارد و حتی خواهان گسترش بیشتر روابط در این حوزه ها می باشد، اما در بعضی حوزه های دیگر که به لحاظ تقسیم بندی مسائل بین المللی در حوزه سیاست های حاد (high politics) قرار دارند، دولت یونان در روابط با ایران، با در نظر گرفتن فضای بین المللی و وضعیت نظام بین الملل به قضیه نگاه می کند، و حتی الامکان سعی دارد موضعی مخالف اردوگاه غرب و به ویژه مخالف موضع اتحادیه  اروپایی اتخاذ نکند.

در مجموع، موضع یونان نسبت به ایران معتدل تر از شرکای غربی اش بوده است و اغراق نیست اگر بگوییم که اختلاف نظر یونان با آمریکا به مراتب بیشتر از اختلاف نظر سایر کشورهای اروپایی با آمریکاست. بنابراین حفظ و گسترش روابط دو جانبه با یونان، برای کشور ما از اهمیت بالایی برخوردار است.

منبع: مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت ، معاونت پژوهش های سیاست خارجی، ۲۰ فروردین ۱۳۸۷

هدف پرس شیعه اطلاع رسانی است از این رو انتشار این مطلب به معنای تایید محتوای آن نیست.