پس از گذشت حدود هفت ماه از قطع نسبی روابط ترکیه و روسیه در پی سرنگونی هواپیمای جنگنده روسی، اردوغان با ارسال نامه ای دوپهلو ضمن ابراز همدردی با خانواده خلبان کشته شده روسی از اتفاق رخ داده ابراز تاسف کرده و خواستار بهبود رابطه با روسیه شد. در همین راستا مولود چاووش‌اوغلو، وزیر امور خارجه ترکیه با سرگئی لاورف، همتای روس خود در حاشیه اجلاس سازمان همکاری اقتصادی دریای سیاه در سوچی روسیه دیدار و گفتگو کردند و پس از حادثه فرودگاه آتاتورک استانبول، نیز اردوغان با پوتین تماس تلفنی برقرار کرد تا گام بعدی آب شدن چالشهای روابط با روسیه را بردارد. در همین راستا نوشتار زیر به انگیزه های ترکیه در عادی سازی روابط با روسیه پرداخته است.

انگیزه های داخلی و سیاسی:

هر چند میانجیگری های رهبران آذربایجان و قزاقستان در این حوزه تاثیر گذار بود، اما نقش اصلی را توجه و انگیزه های گوناگون رهبران کنونی ترکیه ایفا کرد. در واقع بینالی یلدیریم نخست وزیر جدید در نخستین روز سخنرانی خود در مقام کرسی نخست وزیری ( به ضرورت حل چالش رابطه با روسیه) اشاره و چراغ روابط را روشن کرد. در ماه های گذشته نیز ترکیه به این مسله توجه کرده بود که باید تغییراتی نوین را در عرصه خارجی انجام دهد و با کنار رفتن اوغلو بینالی ییلدیرم رویکردهایی نوین چون دوری از داعش، حرکت به سوی روسیه و اسرائیل را مد نظر قرار دهد. چنانچه روابط این کشور با اسرائیل نیز از وضعیت پیشین رها و دوطرف سندی را امضا کردند که از سوی کابینه های دو کشور مورد تصویب قرارگرفت. گذشته از این هراس های داخلی دولت ترکیه چون افزایش تهدیدهای امنیتی داخلی، چالش موضوع پناهندگان با اتحادیه اروپا، نیاز به تغییر قانون اساسی و برقراری نظام ریاستی ، بازگردان آرامش به کشور و جلوگیری از احتمال بازگشت مجدد ارتش به حوزه سیاسی و… موجب شد دولت ترکیه در شرایط نوین در کنار توجه به تغییراتی در صحنه داخلی تلاش کند از دامنه تنش در حوزه بیرونی بکاهد تا اثرات و پیامدهای تنش در حوزه بیرونی به درون کشیده نشود. در نگاه کنونی مقامات آنکارا، روسیه ( بویژه در نوع نگاه مسکو به کردها) می تواند تهدیدی برای امنیت و تمامیت ارضی ترکیه به شمار ‌رود لذا ترکیه که از نظر داخلی با چالش های قومی کردی مواجه هست نیازمند همکاری و خنثی‌ ساختن تحریکات احتمالی روسیه در مناطق کردنشین ترکیه و همکاری این کشور با آنکارا در راستای مبارزه با گروه‌های جدایی‌طلب کرد دارد. بنابراین این امر انگیزه مهمی در توجه به کاهش تنش با روسیه بوده است.

هراس های اقتصادی و کاهش روابط اقتصادی:

هر چند حجم تجاری بین روسیه و ترکیه در نخستین سال های ۲۰۰۰ میلادی به ۵ میلیارد دلار نمی رسید، اما با گسترش روابط قرار بود ظرفیت این حجم تجاری را تا سطح ۱۰۰ میلیارد دلار افزایش دهند و در سایه بخش انرژی، گردشگری و ساخت و ساز و.. همکاری هایی رخ داد و شورای عالی همکاری بین دو کشور تشکیل شد، در این بین با توجه به پیامدهای منفی کاهش روابط در حوزه اقتصادی و منع واردات کالا از ترکیه به روسیه یا عبور کالای ترکیه و یا صادرات آن به دیگر کشورهای آسیای میانه ضربه مهلکی بر اقتصاد این کشور وارد شد و کاهش گسترده سفر گردشگران روس به ترکیه و ممنوعیت ورود برخی کالاهای کشاورزی از ترکیه به روسیه ضربه ای مهم به اقتصاد درترکیه زد. در چنین شرایطی، لغو تمامی محدودیت های ایجاد شده در روابط با ترکیه و شمار زیادی از میزان توریست‌های روس (حدود یک پنجم کل توریست ها) می تواند تاحدی آب رفته منافع اقتصادی را به جوی بازگرداند. گذشته از این آنکارا در راستای سیاست تنوع سازی منابع انرژی خود، به نفت و گاز وارداتی از کشور روسیه وابسته است و در راستای سیاست تبدیل به هاب انرژی در منطقه نیز ناگزیر به عادی سازی روابط خود با روسیه است.

انگیزه های منطقه ای

روسیه و ترکیه اشتراک های سیاسی، امنیتی و فرهنگی بسیاری با هم دارند به گونه ای که این اشتراک ها، روابط در سطح بالا را گریز ناپذیر می کند. اکنون نیز از نگاه آنکارا باتوجه به اختلاف نظر هایی مانند بحران سوریه ، خاورمیانه و همچنین مسائل قفقاز، می توان حوزه های همکاری را از حوزه های رقابت تفکیک کرد. در این بین با توجه به سیاست‌های مسکو در قبال قبرس، استقرار سیستم سپر دفاع موشکی ناتو در خاک ترکیه ، سیاست‌های کنار گذاشتن روسیه از مبادلات انرژی و کاستن از نقش ژئواکونومیک مسکو، همگرایی با غرب و بازیگران عربی و… همگی می‌تواند ترکیه را بیشتر در مقابل روسیه قرار دهد. همچنین هر دو کشور از اعضای گروه کشورهای بیست ، سازمان همکاریهای اقتصادی دریای سیاه بوده و در قفقاز شمالی وجنوبی ،آسیای مرکزی ، دریای سیاه و بالکان در کنار رقابت مجبور به همکاری می باشند . در چنین شرایطی علی‌رغم چالش‌های موجود و رقابت‌های پیدا و پنهان ترکیه با درک واقعیات به بازتعریف منافع خود و کاهش تنش پرداخته است.

در بعد دیگر به نظر میرسد ترک‌ها احساس می‌کنند دستاورد قابل اتکا و قابل توجهی در بحران سوریه نداشته و تخریب روابط با روسیه ، ایجاد ناامنی در داخل، افزایش تروریسم و مشکلات دیگر پیامد این امر بوده است. همچنین حمله به فرودگاه آتاتورک در استانبول و هفتمین حادثه تروریستی طی سال جاری هم بخشی از این روند بوده است. بنابراین تجدیدنظر در سیاست‌های منطقه‌ای و اصلاحات در سیاست امنیتی و منطقه ای ترکیه مد نظر است و عادی سازی روابط با مسکو به عنوان بازیگر مهم در این حوزه میتواند به ترکیه یاری رساند. چنانچه تحولات جاری می تواند در چهار چوب عادی شدن روابط بین ترکیه و روسیه به همکاری و مذاکره در بحران سوریه و مبارزه با تروریسم و به بهبود روابط در سایر حوزه ها هم کمک کند

نویسنده: فرزاد رمضانی بونش

منبع: مرکز بین المللی مطالعات صلح

هدف پرس شیعه مشارکت در فرایند اطلاع رسانی است از این رو انتشار این مطلب به معنای تایید محتوای ان نیست.