قرآن مجید مهریه ى زن را از لوازم نکاح مى داند، و در صورتى که در صیغه عقد ذکر نشود گرچه مبطل عقد نیست ولى در صورت طلاق یا مطالبه ى زن به عنوان مهرالمثل ظهور مى کند و بر عهده ى مرد است که آن را به زن بپردازد.

قرآن مهریه را در عوض چیزى نمى داند بلکه از آن تعبیر به صدقات و به عنوان پیش کش و هدیه قلمداد نموده، و با تعبیر صدقات در آیه ى چهارم سوره ى نساء آن را نشانه و دلیل صداقت و راستى و علاقه مندى مرد به زن دانسته که او به همسرش هدیه مى کند.

وَ آتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ نِحْلَهً.

صداق و مهریه ى حق زن است و پدر و مادرزن یا بزرگ خانواده مالک چیزى از آن نیستند، و زن در صورتى که زمینه فراهم باشد با رضایت صد در صد خود مى تواند آن را به شوهر ببخشد، و بر شوهر هم جایز است در آن تصرف نماید.

چنانچه شوهر زمینه اى فراهم آورد، که زن براى نجات خود از آزار و اذیت و ستم و ظلم شوهر مجبور به گذشت از آن شود، تصرف شوهر در مهریه همسرش حرام، و تا زن راضى نشود، پرداخت آن به زن واجب و به عنوان دین لازم الاداء است.

این که اسلام مهریه و صداق را حق زن دانسته، و فقط او را مالک این مال مى داند به خاطر این است که در گذشته در میان بسیارى از اقوام و ملل، هر گاه کسى مى خواست ازدواج کند باید مبلغى پول یا جنس به او و یا پدر و بزرگ خانواده اش بدهد تا نکاح تحقق یابد، از این برنامه تعبیر به شیربها یا مهریه مى شد، ولى آئین پاک اسلام که حافظ حقوق انسان هاست برخلاف این رسم و عادت غلط و جاهلى که پدران و بزرگ خانواده با گرفتن مبلغى دخترانشان را به ازدواج مى دادند و دختران سهمى و نصیبى از مهریه نداشتند، تأکید شدید کرد که صداق و مهریه ملک و مخصوص زن است و پرداخت آن به غیر او جائز نیست وَ آتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ نِحْلَهً.

با توجه به این که صداق و مهریه از لوازم ازدواج است، اسلام خوشبختى زن را در گرو مهریه زیاد و فراوان نمى داند، بلکه از خانواده ها مى خواهد تا جائى که ممکن است از قرار دادن مهریه سنگین اجتناب کنند و پایه و اساس مهریه را بر مقدار متعارف و حتى حداقل قرار دهند.

از رسول خدا روایت شده:

«افضل نساء امتى اصبحهن وجهاً و اقلهن مهراً:» «۱»

برترین زنان امتم زیباترین و کم مهریه ترین آنان است.

مطلب دیگرى که قرآن بر آن تأکید دارد این است که اگر مرد در صدد برآمد به علتى به جاى همسرش، همسر دیگرى انتخاب کند، حق ندارد چنانچه مال فراوانى به عنوان مهریه به همسر اولش پرداخت کرده از او پس بگیرد و با آن مال زمینه ازدواج مجددش را فراهم کند، تأکید بر این مطلب به خاطر این بود که در جاهلیت این عادت و رسم شوم بر پا بود که وقتى مردى مى خواست با زن جدیدى ازدواج کند، تصمیم مى گرفت با متهم نمودن همسر اولش به فحشاء و امور خلاف او را مجبور به طلاق و گذشت از مهریه اش کند، و با مهریه اى که از او مى گرفت ازدواج جدید را انجام دهد، خداوند بر این رسم غلط خط بطلان کشید، و چنین برنامه اى را ظالمانه و خلاف شخصیت و مالکیت زن دانست، و مردان را از این که حقوق واجب زنان را پایمال کنند بر حذر داشت، نکات مهمى در این زمینه هست که در آیات ۲۱ و ۲۰ سوره مبارکه نساء مطرح است.

در هر صورت پرداخت مهریه به زن واجب، و چیزى از آن را بدون علت شرعى یا منطقى تصرف کردن حرام است، و اگر کسى در هنگام ازدواج نیتش این باشد که مهریه زن را نپردازد گناهکار و به منزله سارق است.

از امام صادق (ع) روایت شده است:

«من امهر مهراً ثم لا ینوى قضاءه کان بمنزله السارق:» «۲»

کسى که براى همسرش مهریه قرار دهد و پرداخت آن را نیت نداشته باشد به منزله دزد است.

و نیز از آن حضرت روایت شده:

«من تزوج المرأه و لا یجعل فى نفسه ان یعطیها مهرها فهو زنّى:» «۳»

کسى که زنى را به همسرى درآورد، و در درونش این نیت باشد که مهریه او را نپردازد زناکار است!!

البته این روایت به معناى این نیست که عقد باطل است به این معناست که گناه نپرداختن مهریه گناه زنا مى باشد.

حقوق زن بر شوهر در زمان طلاق

تفصیل این مسئله مهم را باید در کتاب هاى روائى و فقهى ببینید، در این سطور بر اساس آیات قرآن مجید به فهرستى از حقوق زن بر شوهر در زمان طلاق رجعى اشاره مى کنم.

طلاق حلالى منفور نزد خداست، و تا جائى که ممکن باشد مرد و زن باید باگذشت از یکدیگر، و یاد آورى خاطرات شیرین گذشته از انجام آن بپرهیزند، و به ویژه مردان باید زنان را از این که با طلاق، در مشقت و رنج، و بیوه شدن، و بى سرپرست گشتن قرار بگیرند حفظ کنند و آنان را از محبت و صداقت، گرمى کانون خانواده محروم ننمایند،

۲- چنانچه به عللى طلاق رجعى انجام گرفت، راه براى بازگرادن زن بسیار آسان و هموار است، و عقد مجدد لازم ندارد، شوهر زن شایسته ترین فرد براى به هم زدن طلاق و باز گرداندن زن به خانه و ادامه زندگى با اوست، و قطعاً بازگرداندنش موجب رضایت و خوشنودى خداست.

۳- بر مرد واجب است چنانچه طلاق صورت گرفت مهریه زن را تا دینار آخر بپردازد، و بر او حلال نیست که چیزى از مهریه را تصرف نماید، و فراهم آوردن زمینه تا جائى که زن مجبور شود از مهریه خود گذشت کند حرام است.

۴- بر مرد لازم است تا زمانى که عده طلاق به سر نیامده هم چون روزگار ازدواج از همسرش نگاهدارى کند و نفقه او را بپردازد، و خانه و مسکن و لباس مطابق شأن در اختیار او بگذارد.

۵- بر مرد لازم است در هنگام طلاق و زمان عدّه از خشم و غضب و سخت گیرى نسبت به زن، و بد زبانى درباره او بپرهیزد، و به خانواده زن احترام بگذراد، و جداً از تهمت و افترا و غیبت چه نسبت به زن و چه نسبت به اقوام زن اجتناب کند.

۶- زنى که پیش از آمیزش جنسى و پیش از قرار دادن مهریه طلاق دادید علاوه بر این که نصف مهریه اى را با احتساب مهر المثل مى پردازید او را به اندازه وسع خود از خانه و مرکب و باغ و زمین و لباس و فرش و نظائر اینها بهره مند سازید:

لا جُناحَ عَلَیْکُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ ما لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِیضَهً وَ مَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَ عَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتاعاً بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِینَ. «۴»

۷- مرد نباید زن طلاق داده خود را به طلاق رجعى از خانه بیرون کند بلکه باید وى را در همان خانه اى که خودش زندگى مى کند اجازه زندگى دهد: أَسْکِنُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ سَکَنْتُمْ. «۵»

و چنانچه زن حامله باشد تا وضع حمل لازم است باید هر گونه نفقه اى که لازم است به او پرداخته شود، و اگر براى شیردادن فرزند مزدى طلب کند باید شوهر مزد شیردهى را به او بپردازد و اگر به توافق نرسیدند شوهر باید براى فرزند شیرخوارش دایه بگیرد.

قاعده محلل

مسئله محلل در آیه شریفه ۲۳۰ سوره مبارکه بقره مطرح است و مسئله اى است که گاهى بى خبران از مصالح زندگى زن و شوهر، و زمانى مغرضان و متکبران در برابر حق به آن نظر مثبتى ندارند، و این حکم را که از نظر روانى و فطرى مانعى بسیار مهم در برابر سه بار سه طلاقه کردن زن است به مسخره مى گیرند!

درباره شأن نزول آیه نوشته اند زن رفاعه بن وهب به محضر رسول خدا شرفیاب شد و گفت: من همسر رفاعه بودم و او سه بار مرا طلاق داد و من پس از طلاق سوم همسر عبدالرحمن بن زبیر شدم، ولى او از نظر جنسى ناتوان بود و به همین جهت مرا طلاق داد، آیا مى توانم بار دیگر به همسرى پسر عمویم رفاعه درآیم؟ حضرت فرمود: نه

«حتى یذوق عسیلتک و تذوقى عسیلته:»

مگر این که همسر دوم با شما آمیزش جنسى انجام داده باشد، و تو نیز از او کامیاب شده باشى.

بر اساس روایات و اجماع فقهاى شیعه هر گاه سه مرتبه طلاق دادن، سه بار تکرار شود و طلاق زن به مرحله نهم برسد چنین زنى براى همیشه بر شوهرش حرام مى شود، و به هیچ صورت نمى تواند به شوهر اول بازگردد.

ولى در صورت سه بار طلاق زمانى مى تواند به عقد شوهر اول درآید که با مرد دیگر بدون قرار شرط طلاق ازدواج دائم کند و عمل جنسى هم با او انجام گیرد، چنانه شوهر دوم با اختیار خودش زن را طلاق داد، زن مى تواند به ازدواج شوهر اول درآید، و اگر طلاق نداد بر زوجیت شوهر دوم باقى مى ماند.

قانون محلل براى حفظ زن و نجات او از بازیچه قرار گرفتن در دست شوهر اول تشریع شده است، چرا که این قانون به مرد بوالهوس که حرمت کانون خانواده را نگه نمى دارد، و براى امور جزئى با طلاق زن کانون بهارى خانواده را به زمستان سرد مبدل مى سازد هشدار مى دهد که اگر این کار سه بار تکرار شود، دیگر به این آسانى نمى تواند همسرش را گرچه عاشق دلباخته او شده باشد به دست بیاورد، و ناچار زن باید با مرد دیگر به صورت دائم ازدواج نماید و چه بسا ممکن است شوهر دوم دشمن شوهر اول باشد و حرمت زن را به خوبى نگاه دارد و شوهر اول را زجر کش نماید، از این جهت غیرت مردانگى و حمیت و تعصب او را نسبت به زن تحریک و از ادامه طلاق به صورت سه بار بازش مى دارد، و این قانون یک تدبیر روانى جهت کنترل طلاق است، و از شروطى که براى مرد محلل قرار داده شده از قبیل این که باید ازدواجش دائم و با بلوغ و آمیزش جنسى همراه باشد مى توان فهمید که این قانون براى حفظ زن از ملعبه مردان قرار گرفتن و کنترل طلاق تشریع شده و براى مرتبه نهم چنان که بیان شد ازدواج زن را با شوهر اول براى همیشه حرام اعلام کرده است.

حضرت رضا (ع) درباره فلسفه محلل مى فرماید: این قانون براى این جهت تشریع شده که مردان زود به زود و چند بار چند بار وارد چیزى که مورد نفرت خداست نشوند، و طلاق را سبک نشمارند، و به زنان زیان و خسارت وارد نسازند. «۶»

آرى اگر حالت غیرت در مرد زنده باشد، شتاب در طلاق سوم نمى کند، و سعى مى نماید علقه زوجیت با همسر را حفظ کند، و او را چنانچه بخواهد نگاه دارد زمینه قرار گرفتنش را در بستر مرد دیگر فراهم نیاورد.

نکته اى که در آیه ى مربوط به محلل قرار دارد این است که در آیه شریفه کلمه حدود الله صریحاً ذکر شده و به ضمیر آن اکتفا نشده است که بفهماند این حدود غیر از حدودى است که پیش از این ذکر شده است.

المیزان مى گوید: ایجاز و اختصارى که در این آیه بکار رفته عقل را مبهوت مى کند، زیرا در این کلام کوتاه چهارده ضمیر تو در تو با مراجعه مختلف ذکر شده، و در عین حال موجب مغلق شدن کلام و مشکل فهم نگشته است، و هم چنین در این آیه و آیه پیشین تعداد زیادى اسم هاى نکره و کنایات موجود است و مع ذلک تولید اجمال و ابهامى نکرده و کلام را از اوج فصاحت پائین نیاورده

است، مثلًا در این جمله کوتاه فَإِمْساکٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِیحٌ بِإِحْسانٍ چهار اسم نکره آمده، مِمَّا آتَیْتُمُوهُنَ کنایه از مهریه است، فَإِنْ خِفْتُمْ کنایه از این است که خوف باید عادى و متعارف باشد، ما افْتَدَتْ بِهِ کنایه از مالى است که زن در طلاق خلع به شوهر واگذار مى کند، منظور از فَإِنْ طَلَّقَها طلاق سوم است و مقصود از فَلا تَحِلُّ لَهُ حرمت عقد و آمیزش پس از طلاق سوم است و نیز منظور از حَتَّى تَنْکِحَ زَوْجاً غَیْرَهُ وقوع عقد و آمیزش مى باشد که با کنایه مؤدبانه اى ادا شده و جمله أَنْ یَتَراجَعا کنایه از عقد دوم است .. «۷»

پی نوشت ها:

______________________________

(۱)- کافى ج ۵ ص ۲۵۲٫

(۲)- فروع کافى ج ۵، ص ۱۳۵۶ چاپ مؤسسه انصاریان.

(۳)- فروع کافى ج ۵، ص ۱۳۵۶ چاپ مؤسسه انصاریان.

(۴)- بقره ۲۳۶٫

(۵)- طلاق آیه ۶٫

(۶)- من لایحضره الفقیه ج ۳، ۵۰۲٫

(۷)- المیزان ج ۲ ص ۳۳۳٫

کتاب: تفسیر حکیم جلد ششم

نوشته: استاد حسین انصاریان