هرچند توافقنامه صلح میان دولت افغانستان و حزب اسلامی گلبدین حکمتیار نهایی شده است، ولی همچنان چالش‌های مهم داخلی فراروی آینده حزب اسلامی حکمتیار و توافق صلح با دولت افغانستان موجود است.

توافق صلح با دولت افغانستان

توافقنامه صلح با حزب اسلامی حکمتیار اخیراً به‌وسیله «حنیف اتمر» به نمایند‎گی از دولت کابل، «امین کریم» به نمایند‎گی از حزب اسلامی حکمتیار و «عطا الرحمن سلیم» معاون شورای عالی صلح افغانستان، به امضا رسید و در نهایت نیز این سند به امضای پیر گیلانی رسید. این توافقنامه صلح دارای ۳ فصل و ۲۵ ماده است. فصل اول شامل اصول اساسی مربوط به رعایت و پیروی از دین اسلام، تحقق قانون اساسی و چگونگی خروج نیروهای نظامی خارجی از افغانستان است و در فصل دوم بخش اول وظایف دولت افغانستان را در قبال حزب اسلامی و بخش دوم وظایف حزب اسلامی را روشن می‌کند. دولت تعهدات فراوانی را در قبال حزب اسلامی در این بخش به عهده گرفته است و امتیازاتی نیز به این حزب داده است

در واقع تعهداتی چون رفع تحریم‌های وضع‌شده علیه رهبر و اعضای حزب اسلامی با مراجعه به سازمان ملل متحد و مجامع بین‌المللی، فراهم کردن شرایط زندگی رهبر و اعضای حزب، حق فعالیت سیاسی حزب اسلامی و احترام رهبر جهادی افغانستان گلبدین حکمتیار، مصونیت قضایی رهبر و اعضای حزب اسلامی را در رابطه با اقدامات سیاسی و نظامی گذشته، رهایی زندانیان حزب اسلامی، مشورت و حضور رهبری حزب در تنظیم سیاست‌های مهم کشوری، جذب نیروهای مسلح حزب اسلامی به ارگان‌های دفاعی و امنیتی و بازگرداندن حقوق مأمورین و افسران نظامی حزب اسلامی و… مدنظر است. درعین‌حال در بخش دیگری وظایف حزب اسلامی چون اعلام رسمی قطع جنگ و خشونت و تسلیم اسرا، فعال کردن دفاتر حزب، قطع رابطه با سازمان‌های تروریستی وظیفه، یاری دولت در تأمین صلح و ثبات مدنظر قرار گرفته است. در این حال هرچند توافقنامه صلح میان دولت افغانستان و حزب اسلامی گلبدین حکمتیار نهایی شده است، ولی همچنان چالش‌های مهم داخلی فراروی آینده حزب اسلامی حکمتیار و توافق صلح با دولت افغانستان موجود است.

چالش‌ های داخلی فراروی حزب اسلامی حکمتیار در توافق صلح با دولت افغانستان

۱٫ نوع تقسیم‌بندی جناح‌های داخلی حزب و انشعاب

در گذشته بعضی از اعضای حزب اسلامی تلاش کردند با حامد کرزی به تفاهم برسند، لذا در برنامه (ادغام مجدد) یعنی برگرداندن مخالفین مسلح به زندگی عادی و شرکت در رقابت سیاسی به‌جای جنگ چندین گروه از حزب اسلامی اجازه فعالیت سیاسی یافتند؛ بنابراین حزب اسلامی به شش جناح ارغندیوال، سباوون، خالد فاروقی، جریر، هلال، شوراهای حزب اسلامی همدرد و جناح حکمتیار در خارج از افغانستان تقسیم شد. در این بین درحالی‌که حکمتیار دولت کابل را دست‌نشانده می‌دانست و بخش بزرگی از حزب نیز در کابل بودند و گاه حکمتیار آنان را خودفروخته می‌خواند. دامنه شکاف در وضعیت کنونی نیز در مورد مواردی چون موضوع عذرخواهی از مردم افغانستان به خاطر رفتارهای گذشته بین «قریب الرحمان سعید» و «امین کریم» وجود دارد. لذا حکمتیار در تحولات بعد از توافقنامه باید چندگونگی حزب اسلامی را اصلاح و اعتبار رهبر حزب اسلامی را احیا کند؛ اما واقعیت این است که هرچند حزب گروه‌های انشعابی از حزب اسلامی را غیرقانونی دانسته و خواهان لغو آنان است اما این امر مخالف با قانون اساسی کشور است و بسیاری از جناح‌های جداشده چون حکمتیار سالمند نمی‌اندیشند؛ بنابراین یا باید حزب تغییرات نوینی انجام دهد و یا شیوه رهبری خانوادگی را دگرگون کند. این امر در حالی است که همه این تغییرات به ضرر حزب است در این بین باید توجه داشت که حزب حکمتیار پراکنده و ضعیف شده و برآوردهای بسیاری میزان حضور و نفوذ کنونی حزب حکمتیار در بین مردم افغانستان را در حد ۵ درصد می‌دانند.

۲٫ شخصیت و نوع رهبری حکمتیار

هرچند حکمتیار در عید سعید قربان اعلام کرد آماده امضای موافقت‌نامه صلح با حکومت است و ادامه جنگ به نفع دشمنان افغانستان است اما نوع تفکر انحصارطلبانه حکمتیار، مواضع متعدد در جریان سازش و جنگ مسلحانه، همراهی با داعش، آینده سهم خواهی از دولت در کابل و برگزاری انتخابات بر بنیاد سهم احزاب و… می‌تواند بر آینده توافقنامه تأثیر گذارد. درعین‌حال باید توجه داشت که هرچند در این سال‌ها حکمتیار در فکر نوعی مصالحه با دولت مرکزی و مذاکره و صلح بوده، اما هم‌زمان هم شرط‌هایی چون خروج نیروهای خارجی از افغانستان، بنیان حکومت موقت، مصونیت قضایی، خروج نام اعضای حزب از لیست سیاه و رفع تحریم‌های بین‌المللی را داشته است. در این بین امضای توافقنامه صلح بین حزب اسلامی و دولت کابل نیز با توجه به شخصیت و نوع رهبری حکمتیار می‌تواند در هر حوزه از موارد توافق و امتیاز با چالش عمده‌ای روبرو شود.

۳٫ رویکرد حزب جمعیت اسلامی و مخالفت‌های گسترده نهادهای مدنی و احزاب

در واقع نهادهای حقوق بشری و مدنی، مسئولان کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان، نهادهای جامعه مدنی، احزاب سیاسی، حزب همبستگی افغانستان، عبدرب‌الرسول سیاف، یونس قانونی، مجددی و … با تکیه بر رویدادهایی چون جنایات جنگی حزب حکمتیار علیه توافق صلح با حکمتیار بوده‌اند. از این منظر در شرایط فعلی رهبران هزاره پیوستن حکمتیار به دولت را نمی‌پسندند، نسل جدید در افغانستان حکمتیار را عامل اصلی تمام جنگ‌ها و کشته شدن ده‌ها هزار کابلی می‌داند. گذشته از این جناح‌های قدرتمند در داخل نظام در گذشته با حزب اسلامی به رهبری حکمتیار درگیر جنگ بوده و برخی چون «احمد ولی مسعود» رئیس بنیاد «احمدشاه مسعود» توافقنامه صلح دولت کابل با حزب اسلامی گلبدین حکمتیار را بیشتر شبیه ائتلاف می‌دانند. در همین راستا برخی نیز بر این نظرند که هدف اشرف غنی رئیس‌جمهور افغانستان از امضا این توافقنامه تضعیف دکتر عبدالله در ریاست اجرایی است.

در این میان هرچند جمعیت اسلامی و دکتر عبدالله و عطا محمد نور از مخالفت با امضای توافقنامه کنار رفته و سرانجام از پیوستن حکمتیار به روند صلح حمایت کرده‌اند، اما همچنان مخالفت‌های پیدا و پنهان موجود است و پتانسیل و بسترهای بسیار زیادی برای مخالفت با صلح با حکمتیاز و ایفای نقش سیاسی در دولت در جامعه و شخصیت‌های افغانستانی وجود دارد. همین امر به‌نوبه خود چالش مهمی در ایفای نقش بیشتر حزب اسلامی در آینده خواهد بود.

۴٫ نوع جهت‌گیری طالبان

در سال‌های گذشته حکمتیار تلاش کرد تا طالبان جناح وی به‌عنوان یک جناح مستقل را بپذیرند اما طالبان پیوستن جناح‌های مختلف حزب به حکومت کابل را یک برنامه از جانب حکمتیار می‌دانست و حتی حکمتیار را ستون پنجم امریکا که از پشت خنجر می‌زند می‌دانست. در همین راستا درگیری‌هایی هم رخ داده بود. علاوه براین موضع‌گیری‌های متناقض حکمتیار و رفتن به‌سوی القاعده و اسامه بن‌لادن و سپس داعش موجب نوعی بدبینی در بین طالبان شده است. در این بین اکنون نیز بین طالبان و حزب اسلامی مخالفت‌های فراوانی وجود دارد و طالبان (که خود را نیروی اصلی جهاد می‌داند) حاضر به قدرت گرفتن حزب اسلامی در برابرش در مناطق پشتونی نخواهد شد. در این بین حتی اگر طالبان نیز در روند مذاکره صلح میانجی‌گری حزب اسلامی را پذیرا باشد در واقع سهم اصلی کیک جنوب را خود می‌خواهد و حزب اسلامی را چندان نیرویی قابل‌توجه نمی‌داند. این نگاه از یک‌سو در حالت جنگ طالبان با کابل به تشدید تنش حزب اسلامی با طالبان می‌انجامد و از سویی در صورت توافق طالبان با دولت به حزب آسیب خواهد زد.

۵٫ ناتوانی دولت و زیاده‌خواهی آینده حزب

هرچند محمد اشرف غنی، امضای توافق‌نامه صلح میان دولت و حزب اسلامی را به مردم افغانستان تبریک گفت و از سایر گروه‌های مخالف مسلح خواست که وارد مذاکرات صلح شوند و در کنار آن حامد کرزی، رئیس‌جمهور پیشین افغانستان از امضای توافقنامه استقبال کرد و شورای صلح و نجات افغانستان، دیده‌بان حقوق بشر، ابراهیمی رئیس پارلمان افغانستان و بسیاری از نمایندگان مجلس سنای کشور حمایت از این توافقنامه صلح را اعلام کرده‌اند اما باید گفت در این موافقت‌ها سودهای بسیار امنیتی، اقتصادی و سیاسی و درک واقع‎بینانه‎تر حزب از شرایط و وضعیت کشور مورد توجه بوده است؛ اما اگر وضعیت بعد از توافق ثابت نباشد بسیاری از موافقان می‌توانند نظر خود را تغییر دهند. در این بین مشکلات تکنیکی موافقت‌نامه صلح با حزب اسلامی و وجود اختلاف‌هایی چون سپردن برخی امتیازات مالی و سیاسی به رهبر حزب اسلامی و نوع خواسته‌های پیشین و آتی حزب می‌تواند خود چالشی مهم در روند پس از توافق باشد. در واقع جایگاه آقای حکمتیار در امور سیاسی و کشورداری و چگونگی تعهد دو طرف به رعایت و احترام به قانون اساسی افغانستان در حالی مدنظر است که حتی خروج نام حکمتیار از فهرست سیاه سازمان ملل و مصونیت قضائی او از «عملکردهای سیاسی و نظامی» توسط کابل‌ هم ممکن است با چالش روبرو باشد. در بعد دیگری اگر صلح با حزب اسلامی حکمتیار، نتواند به دولت کابل و روند مذاکرات صلح افغانستان کمک کند، توجه به نقش طالبان از اهمیت فزاینده‌ای برخوردار خواهد شد و از دامنه توجه و امتیاز به حزب اسلامی کاسته می‌شود.