در مقاله حاضر به بررسی روابط ایران و ترکیه در ابعاد و سطوح مختلف پس از روی کار آمدن حزب عدالت و توسعه پرداخته می شود. در تجزیه و تحلیل روابط دو کشور به نقش حزب عدالت و توسعه در توسعه این روابط نگاه ویژه می شود.

نقش و تأثیر حزب عدالت و توسعه در گسترش روابط ایران و ترکیه

ایران و ترکیه دو کشور مهم منطقه خاورمیانه محسوب می شوند که هر یک به دنبال تبـدیل شـدن به قدرت برتر منطقه هستند. پیگیری چنین هدفی دو کشور را به یکدیگر نزدیک کـرده اسـت تـا سـایر اهداف ترسیم شده خود را نیز در سایه آن هدف اصلی دنبال نمایند. واکاوی در روابـط ایـران بـا ترکیـه علاوه بر همجواری و ویژگیهای تاریخی، دینی و فرهنگی یکسان، از این لحاظ که این کشور دومـین ارتش ناتو و ششمین اقتصاد اروپا محسوب می شود، دارای اهمیت فراوان است. برای نظم دهی بـه ایـن مهم علاوه بر تجزیه و تحلیل اهمیت ترکیه برای ایران و معرفی نظریـه عمـق اسـتراتژیک داوداوغلـو؛ روابط دو کشور را ابتدا در سطوح سیاسی ـ دیپلماتیک و امنیتی بررسی می کنیم و سپس این روابط را در سطوح اقتصادی و فرهنگی پی می گیریم.

روابط سیاسی ایران و ترکیه پس از سال ها دوری در ازای هم مرز بودن به دلیل سیاست های طرفین در مسائل منطقه ای و بین المللی، طی سالهـای گذشـته بـا روی کار آمدن دولت اسلا م گرای رجب طیب اردوغان بهبود یافته است. اما روابط امنیتی دو کشور متناسب بـا رشد روابط سیاسی و اقتصادی رشد نکرده است.

در واقع روابط سیاسی ـ دیپلماتیک هر کشور با کشور دوم، نمایانگر واقعیت هـایی از روابـط در سـایر سطوح است . بنابراین با عنایتی که رئالیست ها به روا بط سیاسی نشان می دهند باید گفت، روابط ایـران و ترکیه در سطح سیاسی در بالاترین درجه از اهمیت قرار دارد . ضمن این که باید توجه نمود کـه گذشـته تاریخی و معاصر ایران و ترکیه نشان می دهد که هر زمان دو کشور در مناسـبات سیاسـی بـه توفیقـاتی رسیده اند، بلافاصله این توفیقات به سایر سطوح گسترش یافته است. بنابراین نکته حائز اهمیت و کلیدی در مبنای بحث، فهم چگونگی گرم شدن و سرد شدن روابط سیاسی ایـران و ترکیـه اسـت .

بـه قـدرت رسیدن حزب عدالت و توسعه و تغییر در سیاست خارجی ترکیه بخشی از پاسـخ بـه گـرم شـدن روابـط سیاسی ایران و ترکیه است، در مقابل، تداخل منافع دو کشور در مناطق و زمینه های مختلف پیش زمینه سردی روابط خواهد بود. به هر حال راهگشا بودن فهم نقش و تأثیر حزب عدالت و توسعه در گـسترش روابط ایران و ترکیه، در سطور بعدی تحلیل و در رو مقاله پیش نمایان می شـود.

بـر ایـن اسـاس سـؤال اصلی این است، روابط ایران و ترکیه در ابعاد مختلف پس از روی کار آمدن حزب عدالت و توسـعه چـه تحولی یافته است و این حزب چه نقش و تأثیری بر این تحول داشته است؟ پاسخ موقت به پرسش حاضر این خواهد بود که، روابط ایران و ترکیه در سـطوح مختلـف سیاسـی، امنیتی، اقتصادی و فرهنگی پس از رو ی کار آمدن حزب عدالت و توسعه تحـولی اساسـی و متفـاوت بـا روابط گذشته و نگاه تاریخی یافته و بازخوردی از تحول در سیاست خارجی دو کشور می باشد. این مسئله به ویژه در سیاست خارجی حزب عدالت و توسعه مشهودتر بوده است. لازم به ذکر اسـت، چنـد پرسـش مهم در راستای پرسش اصلی، مبنای بحث خواهد بود:

۱- روابط سیاسی – دیپلماتیک ایران و ترکیه در حال حاضر به چه ترتیب است؟

۲- روابط امنیتی میان دو کشور وجود دارد یا خیر؟ علل نبـود روابـط امنیتـی مـستحکم بـین دو کـشور چیست؟

۳- با بر سر کار آمدن حزب عدالت و توسعه چه تحولی در روابط اقتصادی و فرهنگـی میـان دو کـشور ایجاد گردید؟

۴- به چه علت روابط ایران و ترکیه در سایر سطوح همواره تحت تأثیر روابط سیاسی قرار داشته است؟

در یک پاسخ کلی به پرسش های که در خصوص روابط ایران و ترکیه در دهۀ اخیر مطرح است باید گفت، در عرصه منطقه ای دو کشور به دنبال ایفای نقش حداکثری می باشند که همین امـر سـبب بـروز تلاقی منافع بین ایران و ترکیه شده است. با این وجود عرصـه اقتـصاد، انـرژی و تجـارت از مهمتـرین عوامل همسویی منافع ایران و ترکیه در کنار مسائل سیاسی و امنیتی است، یا بـه بیـان بهتـر بـازخوانی روند همکاری های ترکیه و ایران در طول سه دهه اخیر نشان دهنده مصلحت گرایی سیاسـی و منفعـت طلبی اقتصادی بوده است. به یک معنا، روابط ایران و ترکیه در طول یک دهه اخیر و پس از بـه قـدرت رسیدن حزب عدالت و توسعه در سال ۲۰۰۲ همواره مناسب و رو به رشد توصیف شده اسـت. ایـن امـر نشان از ظرفیت های بالای مناسبات میان دو کشور است.

در مقاله حاضر به بررسی روابط ایران و ترکیه در ابعاد و سطوح مختلف پس از روی کار آمدن حزب عدالت و توسعه پرداخته می شود. در تجزیه و تحلیل روابط دو کشور به نقش حزب عدالت و توسعه در توسعه این روابط نگاه ویژه می شود. در این راستا پرسش اصلی این خواهد بود، روابط ایران و ترکیه در ابعاد مختلف پس از روی کار آمدن حزب عدالت و توسعه چه تحولی یافته است و این حزب چه نقش و تأثیری بر این تحول داشته است؟ پاسخ موقت به پرسش حاضر این خواهد بود که، روابط ایران و ترکیه در سطوح مختلف سیاسی، امنیتی، اقتصادی و فرهنگی پس از روی کار آمدن حزب عدالت و توسعه تحولی اساسی و متفاوت با روابط گذشته و نگاه تاریخی یافته و بازخوردی از تحول در سیاست خارجی دو کشور می باشد. این مسئله به ویژه در سیاست خارجی حزب عدالت و توسعه مشهودتر بوده است بر این اساس نوشتار حاضر با روشی توصیفی – تحلیلی، به دنبال آزمون فرضیه فوق است. علاوه بر این، با جدول ها و شکل های گوناگون سعی می شود آثار تحول روابط ایران و ترکیه برجسته سازی شود.

ایران و ترکیه دو بازیگر قدرتمند در منطقه پیرامونی خود محسوب مـی شـوند کـه هر کـدام اهـداف مشخصی را دنبال می کنند. ترکیه در تلاش اسـت تـا جایگـاه بهتـری نـسبت بـه گذشـته در تحـولات خاورمیانه به دست آورد و نقش مؤثرتری در بحران های آن ایفا کند. جمهوری اسلامی ایران نیـز اهـداف مشخصی را در منطقه دنبال می کند که بسیاری از آنها با اهداف ترکیه هماهنگ و هم جهت هستند . دولت رئیس جمهور احمدی نژاد در زمینه سیاست خارجی، متنوع ساختن گزینه های سیاست و روابـط خارجی جمهوری اسلامی ایران را مبنا قرار داد. این دولت از همان شـروع بـه کـار، اقـدام بـه توسـعه و صورتبندی روابط و تعاملات با کشورهای مختلف در حوزه های متفاوت و البته با ترتیب اولویت شد که ترکیه از کشورهای با اولویت بالا در روابط در نظر گرفته شد. در طرف مقابل، ترکیه امروز شدیداً به دنبال افزایش نقش در مناسبات منطقه ای و به تبـع آن بـین المللی است و با این اصل در پی کاهش آسـیب پـذیری اسـتراتژیک خـود نیـز هـست.

در حـال حاضـر استراتژیستهای ترک علاوه بر نادیده نگرفتن مزیت حفـظ روابـط بـا غـرب، بـه صـورت جـدی روی خاورمیانه و اورآسیا نیز تمرکز کـرده انـد. حـزب عـدالت و توسـعه و معمـار اصـلی سیاسـت خـارجی آن (داوداوغلو)، به سیاست خارجی ترکیه تحرک بیشتری بخشیده اند. واقعیت این است که تـوان اقتـصادی ترکیه در حال حاضر هفتمین جایگاه را در اروپا به خود اختصاص داده است و این کشور در زمینه سیاسی به عنوان بازیگر اساسی در منطقه ظاهر شده است. در نگاه خوشبینانه، سیاسـت خـارجی جدیـد ترکیـه محصول تحولات داخلی این کشور در راستای دموکراتیزاسیون در چند سال گذشته است.

با تحولات ذکر شده در سیاست خارجی ایـران و ترکیـه در دولـت هـای احمـدی نـژاد و اردوغـان و همچنین مجموعه تحولات داخلی در ایران و ترکیه بین سالهای ۲۰۰۲ تا ۲۰۱۰ و تحولات منطقه ای و بین المللی در همین سال ها سبب گردیده است که روابط دو کشور از نقطۀ منفی (تنش در روابـط) عبـور کند و به سطح نقطۀ مثبت (اعتماد دوجانبه) ارتقاء یابد. البته تا رسیدن به نقطه مطلوب فاصله زیادی باید طی گردد.

عرصه اقتصاد، انرژی و تجارت از مهمترین عوامل همـسویی منـافع ایـران و ترکیـه در کنـار مسائل سیاسی و امنیتی است. به بیان بهتر بازخوانی روند همکاری های ترکیه و ایران در طول سه دهـه اخیر نشان دهنده مصلحت گرایی سیاسی و منفعت طلبی اقتصادی بوده است. عوامل گوناگونی مانند، فشارهای بین المللی بر ایران، تحولات عراق، موضع گیریهای اردوغان علیه اسرائیل و کاهش روابط سیاسی آنکارا ـ تل آویو، سرمایه گذاری شرکت هـای ترکیـه ای در ایـران و فهـم مشترک از امنیت در خاورمیانه در گسترش روابط سیاسی دو کشور مؤثر بوده است. ولـی بـا ایـن وجـود روابط امنیتی میان ایران و ترکیه بخش ناچیزی از روابط را به خود اختصاص می دهد. گرچه حجم کمـی از روابط دو کشور به روابط امنیتی اختصاص دارد، اما اهمیت این روابط بسیار بالاسـت. در هـم تنیـدگی برخی تهدیدات امنیتی دو کشور مثل تروریسم، لزوم بازبینی در سطح روابط امنیتی دو کـشور را گوشـزد می نماید.

بی تردید آنچه که گسترش روابط تر کیه و ایران را در سال های اخیر ملموس تـر مـی کنـد، گـسترش چشمگیر روابط دو کشور در سطح اقتصادی است. اقتصاد پویای حزب عدالت و توسعه و اقبال عمومی از موفقیت های اقتصادی این حزب، مقامات ترک را بر آن داشتند تا روابـط اقتـصادی سـطح بـالایی را بـا ایران برقرار نماید. یکی از دلایل برقراری روابط اقتصادی گسترده در کنار روابط سیاسی مناسب میان دو کشور، حضور جمع کثیری از سرمایه گذاران و تجار ترکیه در کنار هیئتهای سیاسی ـ دیپلماتیک ترکیـه است. در حالی که حجم تجارت ایران و ترکیه در دهه ۱۹۹۰ زیر یک میلیـارد دلار بـوده اسـت، پـس از روی کار آمدن حزب عدالت و توسعه و برقراری روابط مناسب اقتصادی میان ایران و ترکیه این رقـم در سال ۲۰۰۵ به ۴ میلیارد و ۳۳۰ میلیون دلار رسید. این رشد تجاری در سالهای بعدی نیز همچنان ادامه یافت به طوری که در سال ۲۰۰۸ به ده میلیارد و چهارصد و سی میلیون دلار افزایش یافت و این بـدین معنی است که طی کمتر از ده سال روابط تجاری میان ایران و ترکیه به ده برابـر افـزایش یافـت . ایـن مسئله نقش دو دولت اردوغان و احمدی نژاد در توسعه روابط اقتـصادی میـان دو کـشور را پررنـگ تـر و ملموس تر می کند.

در خصوص روابط فرهنگی دو کشور هم باید نتیجه گرفت که با وجود برقراری روابط فرهنگی بهتر در سال های اخیر، ظرفیت های استفاده نشده فراوانی در این زمینه وجـود دارد. گرچـه وجـود مـشترکات فرهنگی ایران و ترکیه در قالب تاریخ، زبان، آداب و رسوم، ادبیات و غیره باعث می گـردد کـه تعـاملات فرهنگی دو جانبه همواره از سوی دو کشور و ملت هایشان مورد توجه قرار گیرد، امـا ایـن رونـد و بهتـر شدن آن نیاز جدی به توجه و برنامه ریزی دولت های دو طرف دارد.

در آخر پیشنهاد می گردد با توجه به این که در زمان حاضر روابط ایران و ترکیه بـسیار تحـت تـأثیر تحولات منطقه قرار دارد، پژوهشی جامع در این زمینه صورت پذیرد. ترکیه از جمله بازیگرانی است کـه نقش پر رنگی در تحولات اخیر منطقه داشته است . موضع گیریهای متفاوت دولت عـدالت و توسـعه در برابر تحولات اخیر نشان از برخی تغییرات در سیاسـت بـه صـفر رسـاندن مـشکلات بـا همـسایگان در سیاست خارجی ترکیه است.

موضع گیریهای متفاوت ترکیه در مقابل تحولات سوریه و بحرین بی شک روابط ایران و ترکیه را در آینده تحت تأثیر قرار می دهد. علاوه بر این، عواملی در آینده احتمال دارد کـه روابط دو کشور را بسیار تحت تأثیر قرار دهد که مهمترین این عوامل عبارتند از:

قرائت خاص ترکیه از اسلام، مسأله فلسطین و روابط ترکیه با اسرائیل، مـسائل هـسته ای ایـران و تبلیغات غرب، استقرار سپر دفاع موشکی ناتو در خاک ترکیه و سیاست خـارجی چنـد وجهی و منطقـه ای ترکیه. به هر ترتیب سیر تحولی روابط ایران و ترکیه در گذشته، حال و آینده را بـه صـورت مختـصر در جدول زیر میتوان مشاهده نمود.

نویسنده: دکتر میرابراهیم صدیق بطحایی اصل، دکتر غلامرضا صراف یزدی، محسن صبری

منبع: فصلنامه تخصصی علوم سیاسی، تابستان ۱۳۹۱

هدف پرس شیعه مشارکت در فرایند اطلاع رسانی است از این رو انتشار این مطلب به معنای تایید محتوای ان نیست.